मराठी बृहद्कोश

सहा मराठी शब्दकोशांतील २,१८,८६३ शब्दांचा एकत्रित संग्रह! 

शब्दार्थ

नमन

नमन namana n (S) Bending, bowing, incurvating. 2 fig. Rendering obeisance or reverence unto. 3 The lines in praise of the Deity at the commencement of a Purán̤ or other work. न0 करणें-लावणें To begin or enter upon (a work gen.) And न0 होणें-लागणें in. con. To be begun.

मोल्सवर्थ शब्दकोश

नमन n Bending, bowing, incurvating. Rendering obeisance. The lines in praise of the Deity at the commencement of a Puran or other work.

वझे शब्दकोश

(सं) न० नमस्कार, वंदन.

शुद्ध मराठी कोश (बापट पंडित)

न. १ वंदन; नमस्कार. २ लवणें; वांकणें; नम्र होणें. ३ कीर्तन, पुराण इ॰कांच्या आरंभीं ईश्वरस्तुतीपर श्लोक इ॰ म्हणण्याची क्रिया; तमाशा, लावण्या इ॰च्या आरंभीं करण्यांत येणारें वंदन. ४ (ल.) आरंभ; सुरवात; प्रस्तावना. [सं.] ॰करणें- लावणें-(सामा.) (एखाद्या कामाचा) आरंभ करणें. ॰होणें, लावणें-(एखादें कार्य) आरंभिलें जाणें. नमनांत धडाभर तेल जाळणें-(एखाद्या कार्याच्या) आरंभालाच जास्त वेळ, पैसा खर्च करणें.

दाते शब्दकोश

संबंधित शब्द

एकदंत

पु. गणपति; गजानन; विनायक. ‘नमन श्री एक- दंता । एकपणें तूंचि आतां ।’ –एभा १.२. ‘प्रथम नमन तुज एक- दंता । रंगीं रसाळ वोढवीं कथा ।’ –तुगा ४१९३. [सं. एक + दन्त]

दाते शब्दकोश

अभिवादन

न. १ नामगोत्रोच्चारपूर्वक वडील-गुरू यांना नमस्कार. २ (सामा.) नमस्कार; प्रणिपात; नमन. [सं.]

दाते शब्दकोश

अभिवंदन

न. नमस्कार; सर्वांशेंकरून नमन; नामगोत्रो- च्चारपूर्वक वडील, गुरू यांना नमस्कार करणें. [सं. अभि + वन्द्]

दाते शब्दकोश

बिस्मिल्ला

पु. १ मुसलमानांत मुलाच्या अगर मुलीच्या पांचव्या वर्षीं घोड्यावरून मिरवणूक काढून मशीदींत नेऊन बिस्मिल्लादि कुराणाचे कल्मे पढवितात तो उपनयनसदृश विधि. 'याचे कन्येची बिस्मिल्लाची शादीसाठीं रविवारीं रात्रीं मेहदी निघाली.' -रा ५.५७. २ मंत्र म्हणून विधिपूर्वक हत्या करणें. 'मुर्गीस बिस्मिल्ला तो कशास?' -हौकै ११. ३ कार्यारंभीं परमे- श्वराला नमन; श्रीगणेशायनमः [अर. बिस्मिल्ला = परमेश्वर. बिस्मिल्ला- हिर्रह्मानिर्रहीम् = दयाळू व कनवाळू अल्लाच्या नांवानें]

दाते शब्दकोश

भेटविणें

भेटविणें bhēṭaviṇēṃ v c (भेटणें) To bring together to an interview, meeting, or close embrace. Ex. तप्त लो- हाचा स्तंभ दारुण ॥ त्यास भेटविति नेऊन ॥ देवद्विजां जो न करी नमन ॥ त्यातें भोगणें हेचि गति ॥.

मोल्सवर्थ शब्दकोश

दंडवत

न० नमन, नमस्कार, पायां पडणें, साष्टांग नमस्कार.

शुद्ध मराठी कोश (बापट पंडित)

हरिः ओम्

उद्ना. (कोणत्याहि विधीच्या, उपासनेच्या किंवा पोथीच्या आरंभीं हें नमन असतें याकरून) आरंभ; सुरुवात. 'आफ्रिकेंतील किंवा मध्य पूर्वेंतील नव्या मोठ्या युद्धाचें 'हरिःओम्' म्हणण्याचा मान जर्मन गटच घेईल असें वाटूं लागलें आहे.' -के १८.११.१९४१. 'पुनश्च हरिः ओम्.'

दाते शब्दकोश

जय

पु. १ यश; सिद्धिः विजय; फत्ते; जयोत्सव. २ देवाला नमन करतांना त्याच्या नांवाच्या पूर्वी लावितात. ३ अर्जुन ४ भारत; कुरुपांडवकथा. 'तैसाचि लोमहर्षणनंदन उग्रंश्र- वाहि जयवक्त ।' -मोआदि १.६. [सं.] (वाप्र.) ॰करणें- जिंकणें; यशस्वी होणें. जयास जाणें-भरभराटीस येणें (यत्न, उपाय, आयुष्य). सामाशब्द- ॰गोपाळ-पु. गुजराथी लोकांतील नमस्काराचा पर्याय शब्द. ॰घंटा-स्त्री. जय झाल्या- वर वाजविण्याची घंटा. ॰घोष-पु. चांगली गोष्ट किंवा जय झाला असतां तो सर्वोंस कळावा म्हणून वाद्य वगैरेचा केलेला हर्षध्वनि. ॰जय, जयजयकार-पु. १ स्तुतिकीर्तन जयघोष. -अव. लाड करणें; थोपटणें; कुरवाळणें. -उद्गा. भले शाबास ! भले पठ्ठे ! इ. उद्गार. जयगीत; जयाचें गाणें. 'जय जय स्वसंवेद्या ।' -ज्ञा १.१. ॰जया-उद्गा. जयनाद. ॰जयवंती-स्त्री. (राग) गायनशास्त्रां- तील एक राग. ह्या रागांत षड्ज, तीव्र ऋषभ, कोमल गांधार, तीव्र गांधार, कोमल मध्यम, पंचम, तीव्र धैवत, कोमल निषाद, तीव्र निषाद हे स्वर लागतात. जाति संपूर्ण-संपूर्ण वादी ऋषभ. संवादी पंचम. गानसमय रात्रीच्या दुसर्‍या प्रहराचा शेवट. आरो- हांत तीव्र गांधार व तीव्र गांधार व अवरोहांत कोमल गांधार, कोमल- निषाद घेतात. ॰ढाक-पु. जय झाला असतां वाजवावयाचा नगारा ढोलगें. ॰तिरम-वि. भरभराटलेलें (राज्य). ॰तीर- पु. (कु.) दसर्‍याची वेंगुर्ल्याकडील जत्रा. [सं. जैत्र] ॰दुंदुभि- पु. जय झाला असतां वाजविलेल्या नगार्‍याचा आवाज व तो नगारा. ॰ध्वनि-पु. १ जयघोष. २ (ल.) कोणताहि मंगल- सूचक शब्द. ॰पताका-स्त्री. जयाचें निशाण. ॰पत्र-न. ज्याचा पराभव झाला त्यानें लिहून दिलेलें जयाचें पत्र; लेखी कबुली, कागद (कुस्ती, पंडितांतील वाद, फिर्यादअर्याद यांतील). ॰प्रातिष्टा-स्त्री. जयामुळें मिळालेला मान, वैभव. ॰प्रतिष्टित- वि. जयानें प्रसिद्ध झालेला; जेता म्हणून नांव मिळविलेला. ॰प्रस्थान-न. लढाईवर जाणें; स्वारीः कूच; मोहीम (मोठ्या प्रौढीनें). ॰फळ-न. १ (काव्य) जय. २ (चुकीनें) जायफळ. ॰मंगळ-वि. कैर्‍या डोळ्याचा (घोडा.) डोकें, कपाळ, मान, छाती, ओंठ, बेंबी या प्रत्येकावर एकएक केंसाचा भोंवरा आणि पोटावर दोन व कुशीवर (पुट्ट्यावर) एकएक भोंवरा असलेला (घोडा). हें याचें शुभलक्षण होय. -अश्वप १.९२. ॰वाद्य-न. जय झाला असतां वाजवावयाचें वाद्य. 'जय वाद्य नित्य वाजती ।' -ऐपो ३१८. ॰वान-वंत-वि. यशस्वी; जयी. ॰विजय-पु. विष्णूचे दोन द्वारपाळ. ॰शब्द-पु. १ जयाचा ध्वनि, शब्द; दोन सैन्यें भिडलीं असतां म्हणावयाचा वीरशब्द. २ राजा लढाईला निघाला असतां त्यास ब्राह्मणांनीं दिलेला आशीर्वाद. ॰श्री-स्त्री. जयानें मिळालेलें तेज; टवटवीः शोभा. ॰श्रीराम-सीताराम-उद्गा. बैरागी लोकांतील एकमेकांना नमस्कार करतांना उच्चारावयाचा शब्द. ॰स्तंभ-पु. जय मिळालेल्या ठिकाणीं जयाचें स्मारक म्हणून उभारलेला खांब (दगडी, लाकडी); रणस्तंभ. ॰स्वी- वि. नेहमीं विजय पावणारा (अंतीं स्वी असणार्‍या संस्कृत शब्दांचें अनुकरण).

दाते शब्दकोश

करुणांग

वि. नम्र. 'नमन केलें साष्टांगीं । उभा राहिला करुणांगीं ।' -गुच ३५.३१. [सं. करुण + अंग]

दाते शब्दकोश

मंगल / मंगळ

(सं) न० शुभकार्य, कल्याण. २ नमन, नांदी. ३ ग्रहविशेष. ४ वि० कल्याणकारक, शुभ.

शुद्ध मराठी कोश (बापट पंडित)

मंगलाचरण

(सं) न० नमन, आरंभींची इश्वराची स्तुति. २ नांदी, नाटकारंभींची स्तुति.

शुद्ध मराठी कोश (बापट पंडित)

नामना

नामना nāmanā f (नाम S) Fame, renown, celebrity.

मोल्सवर्थ शब्दकोश

नांदी

(सं) स्त्री० नमन, मंगलाचरण, नाटकाच्या आरंभींचें पद्य.

शुद्ध मराठी कोश (बापट पंडित)

न्हावण

न. १ (कर.) गौरीचें नमन. २ गौरी भरून येण्याचा समारंभ (कुणब्यांतील). 'आम्ही न्हावण आणायला जाणार आहोंत.'

दाते शब्दकोश

नमो

उद्गा. नमस्कार. 'ॐ नमो जी आद्या ।' -ज्ञा १.१. ॰नमः-अ. नमस्कार असो, नमन करतों या अर्थीं संस्कृत अव्यय. [सं. नमः] ॰नमो-स्त्री. नमस्कार; वंदन; अभिवंदन (क्रि॰ करणें). [सं. नमः द्वि] ॰नमो करणें-(एखाद्याबद्दल) अतिशय आदर, भीड दाखविणें, राखणें. ॰नारायण-उद्गा. गोसावी लोकांनीं परस्परांना नमस्कार करतांना, इतरांनीं गोसाव्यांस नमस्कार करतांना उच्चा- रावयाचे शब्द; (प्र.) नमोनारायणाय. [सं. नमः = नमस्कार + सं. नारायणाय = नारायणाला] नमोस्तु-१ नमस्कार असो या अर्थीं योजावयाचे संस्कृत शब्द. 'जलमय तीर्थेंहि तशीं संतचि फलती नमोस्तु ते म्हणतां ।' -कीर्तन १.४. २ (व.) परस्परांस नमस्कार करतांना महार लोक योजितात तो शब्द. [सं. नमः + अस्तु = असो]

दाते शब्दकोश

नमस्कार, नमस्या

पुस्त्री. १ हात जोडून व डोकें लव- वून करतात तें वंदन; (सामा.) अभिवादन; नमन. (क्रि॰ करणें; घालणें). २ ब्राह्मण परस्पर सत्कारार्थ हात गोडणें इ॰ युक्त करि- तात. ती क्रिया. [सं. नमस् + कार] ॰करणें-(ल.) सोडून देणें; त्याग करणें; रजा घेणें; रामराम ठोकणें. 'म्यां आजि पासुनि शपथ करुनि नमस्कार सच्छला केला ।' -मोवन ८.३६. (एखा- द्यास) नमस्कार असो-(एखाद्या) नांवहि घेणें नको.

दाते शब्दकोश

नमस्कारणें

उकरी. नमस्कार करणें; वंदणें; नमन करणें. 'तया परमपुरुषालागीं । अष्टौ भावाच्या अष्टांगीं । नमस्कारोनि मग प्रत्यंगीं । सेवा संतोषें निवेदी ।' -मुआदि १.६. [नमस्कार] नमस्कारित, नमस्कृत-वि. नमस्कार केला गेलेला; वंदिलेला. [सं.] नमस्कार्य, नमस्य-वि. नमस्कार करण्यास योग्य; वंद- नीय; वंद्य; पूज्य. [सं.]

दाते शब्दकोश

नति

स्त्री. १ नमन; वंदन. २ नम्रता. ३ (ज्यो.) त्रिभोन लग्नाचें अंशात्मक लंबन; स्थानभेदांश. [सं.]

दाते शब्दकोश

ओणवणें, ओणावणें

अक्रि. १ पुढच्या अंगाला कम- रेशीं खालीं वांकणें. २ शरीराच्या दुर्बलतेमुळें अथवा म्हातार- पणामुळें पाठीस बांक येणें. [सं. अव किंवा उप + नमन; प्रा. ओणा- विय]

दाते शब्दकोश

प्रणति

स्त्री. १ नमस्कार; नमन; वंदन. 'तैसा तुझिया प्रणतीं । मी पूर्णु जाहलों श्रीनिवृत्ति ।' -ज्ञा १७.२०. २ (ल.) नम्रता; लीनता; नम्रपणा. [सं.]

दाते शब्दकोश

शिजदा

पु. नमन; वंदन; जमिनीवर डोकें टेंकून वंदन; [अर. सिज्दा]

दाते शब्दकोश

सन्नति

स्त्री. आदरपूर्वक नमस्कार; नमन. [सं.]

दाते शब्दकोश

संकर्षण

पु १ संध्येंतील केशवादि चोवीस नांवांपैकीं तेरावें नांव; विष्णूचें एक नांव. २ शेष; बळिराम. 'करून साष्टांग नमन । पुढें चालिला संकर्षण । देवकीच्या उदरीं येऊन गर्भ राहिला सातवा ।' -ह ३.२७. ३ (ल.) शिंद्यांचा दिवाण बाळोबा तात्या पागनीस. ४ (योग.) चार व्यूहांतील एक व्यूह. -न. १ आकर्षण; ओढ; खेंचण्याची क्रिया. २ जमीन इ॰ नांगर- ण्याची क्रिया. [सं. सम् + कृष्]

दाते शब्दकोश

वाडा

पु. १ भव्य व मोठी इमारत; प्रासाद; थोरामोठ्याचें घर; राजवाडा; सरकारवाडा. 'मग गणेशा करूंनि नमन । वाडि यांत आला जाण ।' -कथा ६.१९.१२६. २ शहरांतील पोट विभाग; आळी; वसती. उदा॰ गौळवाडा; ब्राह्मणवाडा; कुंभार वाडा; देऊळवाडा. ३ खेडेगांवचा, मौजाचा भाग; कोंड. ४ आवाड; आवार; कुंपण घातलेली जागा; बंद केलेली जागा. 'वाडांचे कूपी खातीचे जळे ।' -कृमरा ७.४६. ५ गुरें, मेंढ्या, शेळ्या बांधण्याकरितां केलेली जागा (उघडी किंवा छपर घात- लेली); बेडें. 'देती आपुलाला झाडा । गाई बैसविल्या वाडां ।' -तुगा १८६. ६ शेळ्यामेंढ्यांचा बसलेला समुदाय. 'शेतें खत- ण्यासाठीं त्यांत वाडे बसवितात.' [सं. वाट; प्रा. वाड] वाडो वाडीं-क्रिवि. (महानु.) दर वाड्यांतून. 'आर्तातें परमेश्वरु वाडोवाडीं गिवसती ।' -दृष्टांतपाठ ३७.

दाते शब्दकोश

वैष्णव

पु. विष्णुभक्त. 'शैव यासी म्हणती सदाशिव । वैष्णव भाविती रमाधव ।' -ह ३४.१७७. २ विष्णुभक्तिसंप्रदा- याचा अनुयायी. याच्या उलट शैव. -वि. विष्णूसंबंधीं; विष्णूचें. 'ऐसी गीता वैष्णव प्रासादु ।' -ज्ञा १८.४९. [सं.] ॰संप्र- दाय-पु. केवळ विष्णूची निरनिराळ्या स्वरूपांत उपासना करणारा एक धर्मपंथ. ॰स्थान-न. (नृत्य) एका पायाची मांडी किंचित् वांकडी करून पाय ताठ ठेवणें, दुसरा पाय जमिनीपासून किंचित् उचललेला व बोटें बाजूस वळलेला असा पहिल्या पाया- पासून अडीच ताल अंतरावर ठेवणें, कमरेवरील भाग सरळ ठेवणें. अशा प्रकारें उभें राहण्याची तऱ्हा. नमन, अश्वारूढ होणें, ह्या गोष्टी ह्या स्थानांत उभें राहण्यानें सूचित होतात. वैष्णवास्त्र- न. पिशाचास मारक असें अस्त्र; विष्णुसंबंधीं अस्त्र. 'कर्णकुमारें जाणोनि अतिसत्वर । वैष्णवास्त्र सोडिलें ।' -जै ५.४४५. वैष्णवी-स्त्री.एक मातृका. -वि. वैष्णवासंबंधी (आचार इ॰). 'अनुष्ठान विधिमंत्र उपासना । सांगेन ते धारणा वैष्णवीची ।' -ब २.९. वैष्णवी भात-पु. वैष्णवांच्या गंधाप्रमाणें (वरती अक्षता (कच्चा), मध्ये गोपीचंदन (मऊ) व खालीं रक्षा ।) झालेला भात.

दाते शब्दकोश

विपरिणमन

न. बदल; फरक; रूपांतर. [सं. वि + परि + नम्न]

दाते शब्दकोश

वण

पुन. देवी, गळूं, क्षत इ॰ बरें झाल्यानंतर त्या जागे- वर राहणारें चिन्ह; डाग; व्रण; घट्टा. -मोरा १.४०२. 'नामचि पुरे न घ्यावे अष्टांगीं नमन करुन आठ वण ।' -मो स्फुट आर्या (नवनीत पृ. २५५). [सं. व्रण; प्रा. वण]

दाते शब्दकोश

वंदन

(सं) न० नमन, नमस्कार.

शुद्ध मराठी कोश (बापट पंडित)

वंदणें

(सं) उ० वि० वंदन करणें, पूज्य मानणें. २ न० वंदन, नमन.

शुद्ध मराठी कोश (बापट पंडित)

वरजणें

उक्रि. वर्जणें पहा. १ टाकणें; त्याग करणें, 'आपल्याला तुम्ही रूपासी समजा । कासया वरजा आरसिया ।' -तुगा ३३३३. २ प्रतिबंध करणें. 'नमन करुनिया निघतां न सके माता सुतास वरजाया ।' -मोरा १.१२.२६.

दाते शब्दकोश

वसवसा

पु. १ दरारा; भिति; धास्ती. 'म्हणजे शेट्ये महाजन वसवसा न धरितां पेठीची अबादानी करितील. -वाडबाबा २.८५. २ संशय; भीतियुक्त शंका. (क्रि॰ धरणें, पाळणें, बाळ- गणें). 'नमन पुरे संकोचासह अंजलि वसवसाहि सोडावा ।' -मोउद्योग १३.१७४. ३ कल्पना; विचार; तर्क. (क्रि॰ जाणें). [अर. वस्वास, वस्वसा] ॰खाणें-धास्ती घेणें. 'आम्हीहि वस- वसा खाऊन निघोन आलों.' -ख ३५२६. वसवास-पु. भीति; शंका. वसवसा पहा. 'या गोष्टीचा वसवास जनराल मार- निले याही चितात धरावासा नाहीं' -पेद ३.६४. वसवासी- वि. संशयी; शंकेखोर.

दाते शब्दकोश

लवण

नस्त्री. १ खोलगट, सखल स्थल (जमिनींतील इ॰); बतखल. (सामा.) खोल, आंत गेलेला भाग; खळगा. जसें- पायाची-मानेची-हाताची-लवण. २ वळण; वांकण (रस्त्याचें, नदींचें इ॰). ३ (व.) लहानसा ओढा; नाला. ४ उतार; उतरती जागा. ५ लीनता; लवणें. [लवणें] म्ह॰ लवण- तेथें जीवन. ॰भंजन-न. (उप.) १ पूज्यतेचें व नम्रतेचें मोठें आडंबर करणें; लवून नमस्कार करून पूज्यतादर्शक शब्दांनीं संबो- धणें, बोलणें. (क्रि॰ करणें). 'पंडित भेटती समत्सर । लवण भंजन अतिनम्र ।' -एभा १०.१७३. २ अत्यंत नम्रता; आदर; आर्जव. [लवणें + भजणें] लवणा-वि. (व.) ओणवा. 'लवणा पड.' लवणी-स्त्री. वांकलेल्या शरीराच्या अवयवाच्या खालील लवण; खळगी. २ बांक; वक्रता; कमान (रस्त्याची इ॰); लवणांतील आंत गेलेला भाग. [लवणें] लवणें-अक्रि. १ वांकणें. लवलेलें-वि. वाकलेलें, नमलेलें. 'भारेंलवे प्रतिपदी भू, शेष धरूं शके न लवलीला ।' -मोभीष्म ४.४०. २ वांकणें; दबणें; दबकणें. ३ तळपणें (वीज). ४ स्फुरणें (डोळा). ५ कलणें (मन, मनोवृत्ति); वाहणें (मनदेवता-पिंगळी) ह्या अर्थीं मन, मनदेवता, मनपिंगळी इ॰ शब्द कर्तृस्थानीं योजतात. ६ (व.) उडणें; उडी मारणें. 'भिंतीवरून लवला.' ७ लीन, नम्र होणें. 'गुरुचरणीं त्यजुनि खेद लवतीस ।' -मोवन ४.७१. [सं. लीन; नमन; अप. नवन; हिं. नौना, पं. नौणा] लवन-पु. पाणी वाहून जाण्याचा पाट; लवण अर्थ ३, ४ पहा.

दाते शब्दकोश

गण

पु. १ जमाव; संख्या; समुदाय; मेळा; समूह. 'या स्वधर्मपूजा पूजिंता । देवतागणां समस्तां ।' -ज्ञा ३.९६. २ पंथ; जाती; वर्ग; विभाग; वर्ण; विभाग; वर्ण. ३ (ज्यो.) फल ज्योतिषांतील एक सज्ञा. हे गण तीन असून देवगण, मनुष्यगण, राक्षसगण अशीं त्यांचीं नांवें आहेत. २७ नक्षत्रांमध्यें एक एक गण नऊ वेळां येतो व ज्योतिषांत त्यांचा अनुक्रम (अश्विनीपासून) दे म रा म दे म दे दे इ॰ आहे. हा जन्मनक्षत्रावरून धरतात व लग्न इ॰ प्रसंगीं विचारांत घेतात). ४ तीन गुल्म सैन्य (२७ रथ, २७ हत्ती, ८१ घोडे, १३५ पायदळ). ५ गणपती देवाच्या हाताखालचा क्षुद्र देवतावर्ग; प्रमथादि शिवगण; शंकराचे सेवक; यावरून. ६ मंगलप्रसंगीं जेवण्यास किंवा समारंभाला बोलावलेल्या मंडळांतील एक पुरुष (याच्या उलट सुवासिनी); गणसवाशीण पहा. ७ (गणित) संख्या; रक्कम; बेरीज; जमा. ८ पंथ; संप्रदाय (न्याय- शास्त्र, धर्म यांतील). ९ (व्या.) धातूचें रूपख्यात; धातुपाठांतील भ्यादि अदादि गण प्र. १० गणपती देवता; गजानन. ११ (शाप.) कोटी; वर्ग; प्रत; (इं.) ऑर्डर. १२ मानस; अभिप्राय; हेतु; खरा उद्देश. 'ते माझे मुलास मुलगी देतात कीं नाहीं तो गण काढून या.' १३ जमाव; समुदाय; राशी, पुंज; संघ. समासांत- अहर्गण, मासगण, वर्षगण, भगण. इ॰ = दिवस, महिनें, वर्षें, तारे यांचा समूह. १४ सेवक, भक्त यांचा समूह. १५ (काव्य) अक्ष- रांच्या गुरुलघुत्वावरून दिलेली सज्ञा; गण तीन अक्षराचा होतो. हे गण आठ असून म, य, र, स, त, ज, भ, न अशीं त्यांचीं नांव आहेत. १६ (गणित)गुण्यांक व गुणकांक एक कल्पून केलेला गुणा- कार; वर्ग. १७ तमाशांतील ईश्वरस्तुतिपर प्रारंभीचें गीत (बहुधा गणपतीचें). 'माझ नमन आधीं गणा ।' -ऐपो ७. १८ (ना.) खेळांतील डाव. १९ (साकेतिक) राघोबादादा पेशवे याचे शागीर्द. 'श्रीमंतांचें तेथें गणांचा कारखाना.' -ख १२७८. २० (ल.) देवाच्या उत्सवांतील चोपदार, चवरी वारणारा, पालखी उचलणारा इ॰ प्रत्येक माणूस, व्यक्ति. २१ (इंग्रजीं- तील कोरम या शब्दास हल्लीं योजला जाणारा प्रतिशब्द) सदस्यां- (सभासदां) पैकीं निदान अमुक भाग किंवा किसान अमुक संख्या हजर असली तरच सभेची कायदेशीर बैठक होऊं शकते अशी किमान मर्यादा. -सभा ७१. संख्यामर्यादा. [सं. गण् = मोजणें] (वाप्र.) ॰न(ने)मणें- १ गणपतीची आराधना करणें; आराधने साठीं गणपतीस्थापना करणें २ धंद्यास लागणें; एखादी गोष्ट कर- ण्याचें ठरविणें. ॰चौथपुजणें-(ना.) मारणें; चोप देणें. ॰देणें, पुजणें-(व.) १ ठोक देणें; मारणे. 'लोकांनीं त्याचा गण दिला-पुजला.' २ डाव (खेळांतील) देणें किंवा घेणें. 'माझा गण दे' सामाशब्द-गणक-पु. कुंडली मांडणारा, नांव, रास, पंचांग पाहणारा ज्योतिषी, जोशी; पंचांग करणारा ज्योतिषी; दैवज्ञ. 'ब्राह्मण बोलाविले गणक जोशी ।' -ह २३.६६. [गण] ॰गोत-न. कुटुंब; घराणें; नातलग; संबंध; सोयरेधायरे; भाऊ बंद इ॰ व्यापकअर्थीं' गण गोत मित्र तूं माझें जीवन ।' -तुगा ७६९. [गण + गोत्र] ॰दीक्षा-स्त्री. १ जमावांत (किंवा शिष्य- मंडळींत) दाखल होण्याचा संस्कार; मंत्रोपदेश. २ पुष्कळ लोकां- करितां व्रताचरण; धार्मिक विधि. ३ ज्यांत गणपती देव मुख्य आहे असा विशेष प्रकारचा संस्कार. ॰दीक्षी- १ अनेक जातींचा उपाध्याक्ष; वर्णगुरू; आचार्य; पुरोहित. २ गणेशपूजेची दीक्षा घेतलेला पुरुष. ॰द्रव्य-न. सार्वजनिक मालमत्ता; समाईक ठेव सार्वजनिक किवा सर्वसाधारण भांडवल. 'गणद्रव्यचोरी ।' करी ।' -गुच २८.५६. ॰नाथ-पु. १ शिवगणांचा स्वामी; गणपती देव. त्यावरून. २ नायक; अधिपति. ॰नायक-पु. गणपतीदेव. 'ओं नमो जि गणनायेका ।' -दा १.२.१. 'उठाउठा सकळलोक । आधीं स्मरा गणनायक ।' -गणपतीचीभूपाळी ५. ॰गण- भोंवरी-स्त्री. मुलांचा एक खेळ; अंगार्‍या भिंगार्‍या. ॰पत- चतुर्थी-स्त्री. (अशिष्टप्रयोग) गणेशचतुर्थी. ॰पति-पु. १ गणेश देव; गजाजन. २ (ल.) ढेरपोट्या माणूस. ३ (गुंर्‍हाळ) कढईंतून गूळ बाहेर ओततांना गजाननाच्या नांवानें एकीकडे थोडासा काढून ठेवलेला गूळ; यावर गुरवाचा हक्क असतो. त्यावरून. ४ गूळ खरेदी करतांना वजनाच्या पारड्यांत टाकावयाचा दगड. गण पतीचें करणें-स्त्रीनें गर्भार होणें. ॰पतीचें केलें-स्त्रीस गर्भ राहिला. ॰पतीचें झालें-(कोण्या गणपतीची करणी) कोणी स्त्री गर्भार झाली. ॰पतीचें नांव घेणें-प्रारंभ करणें. म्ह॰ उंदराला बोललेलें गणपतीस लागतें. ॰पतिपूजन-न. १ गणेश पूजा. (कांही एक कार्यारंभीं करतात ती). २ (ल.) कार्यारंभ ॰पंचायतन-न. गणपती, शिव, नारायण, रवि व देवी अशा पांच धवता यांत गणपती प्रमुख असतो. ॰पूर्ती, भरती-स्त्री किमान मर्यादेइतके सभासद जमणें, जमाव; कोरम. 'सर- कारपक्षाच्या लोकांनी संगनमत करून दडा दिली असती तर योग्य गणभरती (कोरम) नाहीं म्हणून अध्यक्षांना सभा बर खास्त करावी लागली असती.' -सासं २.९९. ॰मंडळी-स्त्री. ठराविक नेमलेली, स्थापन केलेली मंडळी; जूट; तुकडी; टोळी; गट; समूह; टोळकें इ॰ ॰मध्य-न. पत्रिका अथवा जन्मकुंड- लींतील ऐक्य आणि शत्रुत्व या डोहोंहून भिन्न (गणमैत्री किंवा गणवैर नसणें); नवरा व बायको, धनी व चाकर इ॰ कांच्या गणांचा भेद जसें:- एकाचा देवगण तर दुसर्‍याचा मनुष्यगण. गण अर्थ ३ पहा. ॰मैत्री-स्त्री. जन्मपत्रिकेंतील गणांमधली मैत्री; एक गण असणें; बहुतेक दोघांचा (नवरा, नवरी; धनी, चाकर गण एक आला म्हणजे त्यास गणमैत्री म्हणतात. 'या मुलाची) व त्या मुलीची गणमैत्री येते कां पहा?' गण अर्थ ३ पहा. ॰वेष-पु. संघातील व्यक्तींचा ठराविक पोशाख; (इं.) युनिफॉर्म. 'नुसत्या हिरव्या रंगानें ते गणवेष इतके खुलून दिसले असते.' -सांस २.२१३. ॰वैर-न. जन्म पत्रिकेंतील गणांची प्रति- कलता, वैर, शत्रुत्व, जसें:-राक्षसगण आणि मनुष्यगण. गणश:-क्रिवि. जमाती-वर्ग-टोळी-मंडळीकडून. ॰सत्ताक राज्य-न. विशिष्ट प्रजास्ताक राज्य, याचा प्रमुख अधिकारी लोकनियुक्त असतो व सर्वांच्या हिताचे प्रश्न सर्वानीं मिळूनच सोडविले जातात या पद्धतीचें मूळ फार प्राचीनकाळापासून भारतवर्षांत दृष्टीस पडतें. ॰सवाशीण-स्त्री. १ गांवाचा मेहतर, पाटील किंवा चौगुला याची बायको; मेजवानी किवा इतर समारंभांतील एक हक्कदार व्यक्ति; गांवांतील स्त्रियांच्या गांव- भोजनांत हिला पहिल्यानें आमंत्रण घ्यावें लागतें. उत्तरेकडे पाटील किंवा त्या जागेवरील अथवा तत्संसबंधींच्या माणसाला गण म्हणतात व त्याच्या बायकोस (किंवा इतर स्त्रीसहि) सवाशीण म्हणतात त्यावरून. २ समारंभांतील भोजनप्रसंगीं बोलावलेला एखादा पुरुष व स्त्री (अथवा कोणतेंहि मेहूण).

दाते शब्दकोश

वर

क्रिवि. १ पर्यंत; काल मर्यादा किंवा प्रमाण यापावेतों. उदा॰ आजवर; वर्षावर; पायलीवर; खंडीवर. २ उंच; उच्च प्रदेशीं; उपरि. याच्या उलट खालीं. ३ नंतर; मागून. 'औरंगजेब मेल्यावर कोण गादीवर आला?' ४ अधिक; जास्त. 'त्या सभेंत शंभरावर लोक नव्हते.' ५ शिवाय; आणखी. 'आम्हाकडून काम करून घेतलेंच, वर आम्हाला शिव्या पण दिल्या.' ६ मुळें; कारणानें. 'पुरुषोत्तमरावांचें घर आपणांवरच चाललें आहे.' -इप ३२. ७ अनुरोधानें लक्ष्यविषय करून. 'वाघावर एकटा कसा चालला आहे तो पहा.' 'या विषयावर चार घटका बोलत होता.' ८ परंतु 'हे सारि ते वर थोडे । आणीकही साधील गाढे ।' -ज्ञा १६.३५२. वरता, वरी पहा. [फा. वर; सं. उपरि; प्रा. उवरि तुल॰] ॰डोकें काढणें-ऊर्जितावस्थेस येणें. 'तारा- बाईनें नातवाला सातारची गादी साधून देऊन वर डोकें काढलेलें जिजाबाईला मानवलें नाहीं.' -भक्तमयूर केका ५. ॰तोंड करणें- निर्लज्ज बनणें; लाज न वाटणें. ॰पडणें-(वस्तू, गोष्टी) तत्परतेनें करूं लागणें. 'अलीकडे तो कादंबऱ्यांवर पडला आहे.' ॰पाहणें- लज्जा, शंका, भीति न वाटणें; धीटपणा असणें; उजागरीनें बघणें. 'पापाला वर पाहण्याचा धीर होत नाहीं.' -पुण्यप्रभाव १३७. सामाशब्द- ॰उपचार-पु. अव. १ वरवर सभ्यपणा; शिष्टपणा दाखविणें; खोटी नम्रता; शिष्टचार. २ रोगनिवारणासाठीं बाहेरून शरीराला केलेले उपचार. ॰कडी-वर्चस्व; वरचढपणा. 'राज्यांत मुघोजीची वरकडी झाली कीं आपला तो सूड उगवील अशी कारभाऱ्यांस भीति पडली.' -विवि ८.६.११०. ॰करणी-वि. बाह्य; औपचारिक; कृत्रिक; दिखाऊ; वरकांती; पोकळ (भाषण, कृत्य, इ॰). ॰कर्मी-वि. १ वरकणी पहा. 'याचें असलें बरकर्मी बोलणें तुम्ही जमेस धरूं नका हो !' २ बाहेरचा; आंत ज्याचा प्रवेश नाहीं असा (रोग, औषध). ३ मूळचा झरा नसलेलें (जल इ॰). ४ मूळ नसलेला; उपरी; स्थिरपणा, कायमपणा नसलेला. ५ पोकळ; दिखाऊ; खोंटें. ॰कर्मी आदर-पु. पोकळ, कृत्रिम आदर, भाव; आदरसत्काराचा खोटा देखावा. ॰कांती-कांतीचा-वि. १ दिखाऊ; सुंदर; सुरेख दिसणारा. २ वरकरणी पहा. 'नाहीं शब्द रे बोललास वर- कांतिचा ।' -प्रला १५६. ॰काम-न. प्रत्यक्ष बनावाचें काम न करतां त्याला साधनीभूत असणाऱ्या गोष्टी करणें. उदा॰ स्वयंपाकाला लागणारें साहित्य पुरविणें, धुणेंपाणी इ॰. ॰कोट- पु. थंडी, पाऊस इ॰ साठीं कोटावर घालावयाचा लांब कोट. (इं.) ओव्हरकोट. 'उलट वरकोट आणि हातमोजे हा नेहमींचाच पोषाक होऊन बसला आहे.' -सांस २.२३४. ॰खर्च-पु. १ अधिक, योजलेल्यापेक्षां जास्त खर्च. २ इतर किरकोळ खर्च. ॰खाल-क्रिवि. खालवर; उंचसखल; विषमरीतीनें. ॰घडी-स्त्री. १ वस्त्राची घडी करतांना दर्शनी चांगला भाग यावा म्हणून अमळ बारीक विणून काढलेला पट्टा; वरची चांगली बाजू. २ (शिंपी- काम) बाहेरच्या बाजूला असलेली दुमड. 'वरघडीच्या तळाची ट्रावझर करावयाची असल्यास पांच इंच कापड अधिक घ्यावें.' -काटकर्तन ८. ॰घडीचा-वि. १ बाह्य; वरचा. २ वरघडी असलेलें (वस्त्र). ३ (ल.) दिखाऊ; भपकेदार. ४ कृत्रिम; खोटें. ॰घाट-पु. १ बाहेरचा आकार, घडण; बाह्य; स्वरूप. २ घाटावरचा प्रदेश; सह्याद्रिच्या पूर्वेकडील मुलूख. ॰घाटी-वि. बरघाटासंबंधीं (माणूस, पदार्थ इ॰). ॰घाटीण-स्त्री. घाटा- वरची स्त्री. ॰घाला-पु. जोराचा हल्ला, घाला. 'षड्रिपूवरता वरघाला ।' -दावि ३७९. ॰चढ-वि. सरस; श्रेष्ठ; जास्त; वरच्या दर्जाचा. ॰चढपणा-पु. सरसपणा; श्रेष्ठपणा. ॰चष्मा- श्मा-पु. १ वरचढपणा; वर्चस्व. (क्रि॰ करणें; होणें). 'काके- शियन वर्गाचा दुसऱ्या वर्गावर नेहमी वरचष्मा असे' -मराठी ६.३०६. २ देखरेख करणारा; तपासनीस; वरचा अधिकारी. ३ वर्चस्व गाजविणारा; अधिकार चालविणारा. ॰जोर-वि. श्रेष्ठ. 'सीरजोर वरजोर जोर हा ।' -दावि ३१०. ॰डगला-पु. (वडोदें) वरकोट पहा. -खानो ३. ॰डोळ्या-ळा-वि. १ उलट्या- बाहुल्या असणारा; अदूरदृष्टि; नेत्ररोगी. 'परपुरुषातें नयनीं पाहे । उपजतां वरडोळी होये ।' -गुच ३१.८५.२ आढ्यताखोर; रागीट. ३ टक लावून वर पाहणारा; वर दृष्टि असणारा (निंदार्थीं उपयोग). ॰तडग-न. दागिन्यावरचा तगडाचा अंश. ॰दळ-न. भाजी- बरोबर चव येण्यासाठीं शिजविलेली डाळ. [वर + दाळ] ॰दळ- न. १ घरावर कौलें, गवत इ॰ घालण्यापूर्वीं वांसे, पांजरण इ॰ पसरतात तें. २ वरचें कवच, साल. 'येक वरदळ बरें असतें । कठिण अंतर्त्यागि दिसतें ।' -ज्ञानप्रदीप ८३४. ३ वरचा भाग. 'अंग साजिरें नाकहीन । वरदळ चांग चरण क्षीण.' -एभा ११.१२८५. ४ मुलामा. 'हावभावाचेनि वरदळें ।' -भाए ३४५. -वि. १ वरवरचा; बाहेरचा. 'दाऊनियां वरदळ वेष । मना अंगीं आशा- पाश ।' -निगा २८०. 'वरदळभक्तीं करोनिया नमन ।' -नव १८.१६३.२ दांभिक. 'तुका म्हणे आम्हां तुमचेचि फंद । वरदळ छंद कळों येती ।' -तुगा ५०७. ३ हलकें; नीरस; किरकोळ. [वर + दल] ॰दळ-स्त्रीन. १ उपयोगांत, वहिवाटींत असलेले जिन्नस. 'चोर आले आणि वरदळ नेली.' २ नफा; वर मिळणारा फायदा. 'लाख रुपयें मूळ पुंजी. जें वरदळ मिळेल तें खातों.' ॰दळखर्च-पु. जास्त खर्च. ॰दळ जिंदगी-दौलत-स्त्री. सामान; जंगम माल. वरदळा-ळें-क्रिवि. वरून; बाहेरून. 'सेवन हें शिरसा धरीं । अंतरीं ही वरदळा ।' -तुगा ३२२३. 'तेविं मनुष्य वेशाचें रूपडें । वरदळें दिसे चोखडें ।' -ज्ञाप्र ७५०. वरदळ सामान-१ जंगम माल. २ किरकोळ माल. सामान. ॰दक्षिणा-स्त्री. चोरी इ॰ कानें गेलेला पैसा, पदार्थ परत मिळ- विण्यासाठीं व्यर्थ खर्चलेला पैसा. ॰दूध-न. अंगावरील दुधाखेरीज इतर दूध (लहान मुलास दिलेलें). वरचें दूध पहा. ॰नट-क्रिवि. वरून; वरकांती. 'लई अंतरची खोल मोठी वरनट केवळ सात्विक दिससी ।' -होला ८९. ॰पंग-क-वि. वरवरचा; बाह्यात्कारी (देखावा). 'अथवा वरपंग सारा । पोटीं विषयाचा थारा ।' -तुगा २८३२. ॰पंकाचा-पंगीचा-वि. क्रिवि. वरकरणी; वरकांती पहा. 'कीं वरपंगी जेवि जारीण । दावी भ्रतारसेवा करून ।' ॰पंकी- पंगी-पांगी-क्रिवि. वरवर; बाह्यात्कारी; बाह्यतः 'सामाजिक व धामिंक रीति इंग्रजी शाळेंतला मनुष्य वरपांगी पाळीत असतो.' -टि ४.३७८. [वर + पंख] ॰पंगतीचा-वरपंकी पहा. वर- कांती. 'हा स्नेह नाहीं वरपंगतीचा ।' -सारुह १.३६. ॰पिका- पीक-वि. झाडावर पिकलेला (फलादि पदार्थ) याच्या उलट कोनपिका. ' वरपिका फणस असला तर मला दे. कोनपिका नको, ' [वर + पिकणें] ॰बुजारत-क्रिवि. वरबर; बाह्यतः [वर + हिं. बुझारत] ॰बट्टा-पु. नाणें मोडतांना पडणारा बट्टा. बाहेरबट्टा पहा. ॰वंचाई-स्त्री. बाह्य भपक्यावरून झालेली फसवणूक. [वर + वंचणें] ॰वंचाईचा-वि. वरकर्मी पहा. ॰वर-वरता-वरतीं- क्रिवि. वि. १ आंत प्रवेश न होतां-करतां; बाहेरूनच (खोदणें, चोळणें इ ॰). २ थोडें फार, खोल नव्हे, अंतर्यामी नव्हे अशा रीतीनें. ३ वरकांती-वरपांगी; कृत्रिम; खोटें. 'तो मला वरवर प्रेम दाख- वितो. ' म्ह॰-वरवर माया करती आणि तोंड झांकूनी खाती. ॰वर करणें-केल्यासारखें दाखविणें; करण्याचें ढोंग करणें. वरवर बोलणें- रडणें-हांसणें-रागें भरणें-कृपा करणें इ॰ प्रयोग होतात. ॰वर उपचार-पुअव. बाह्य, दिखाऊ आदरसत्कार; नुसता, पोकळ शिष्टाचार. ॰वळा-पु. वर्चस्व; बलाधिक्य. 'देखोनि वैरियांचा वरवळा । कांपिन्नली भीमकबाळा । ' -एरुस्व ८.५१. ॰वेष-पु. बाह्य वेष; बुरखा; ढोंग. ॰शेर-सर-सांड-स्त्री. भरपूरपणा; महामुरी; तुडुंब होऊन सांडणें. -वि. भरपूर; तुडुंब. ॰सार, ॰सार- पारसार-स्त्री. (व.) संसारोपयोगी सामानसुमान, चीजवस्तु. ॰सोस-पु. श्वास; ऊर्ध्व. (क्रि॰ लागणें). [वर + श्वास] वरचा- वि. बाह्य; वरच्या भागाचा. ॰चें दूध-न. लहान मुलाला आईच्या दुधाऐवजीं-शिवाय गाईम्हशीचें जें दूध घालतात तें. -टि १.२९७. वरता-तीं-तें-शअ. क्रिवि. सर्व अर्थीं वर पहा. १ वर. 'त्यानें जे समयीं वरतें बसावें ते समयीं त्याची बुद्धि मोठी उदार व्हावी. ' -सिंहासनबत्तीशी १. २ आणखी. ३ अधिक. ' त्याहूनि कोटि- योजना वरता । ' -भारा किष्किंधा ११.७९. ४ हून; पेक्षां. ' तरी स्त्री आणि स्त्रैणावरता । दुःसंग सर्वथा असेना । ' -एभा २६.३०२. ५ श्रेष्ठ; उच्चतर. ६ (किनाऱ्याच्या बाजूनें ) उत्तरेकडचा. ७ किनाऱ्यापासून आंत. वरला-वरचा पहा. वरावरी-क्रिवि. १ वरचेवर; वारंवार. -तुगा. -शर. २ झपाट्यानें; निषिमांत. वरि- री-शअ. क्रिवि. वर पहा. १ वर; उंच. 'तूं काइसयावरी आहासि ऐसें । पाहिलें मियां । ' -ज्ञा ११.२७५. २ आणखी. 'ऐसा जात्यंधु अधस्तु । वरि भवरोगी ग्रस्तु । ' -ऋ २. ३ वरवर; बाह्यतः 'सत्य धनंजय कर्मे रूपें दिसतो उगाचि वरि नरसा । ' -मोभीष्म ११.७२. ४ पर्यंत. 'तैसें आस्थेच्या महापुरीं । रिघतांति कोटि- वरि । ' -ज्ञा ७.१३. ' देव जवळ अंतरीं । भेटीं नाहीं जन्मवरी । ' -तुगा. ५ (तृतियेचा प्रत्यय) नें; मुळें. 'तो निर्मत्सरू का म्हणिजे । बोलवरी । ' -ज्ञा ४.११३. वरिवरी-क्रिवि. वरवर पहा. 'अवघे देखिले अधर्मरत । वरीवरी आचार दावित । जैसी शांति मैंदाची । ' -वरीव-वि. श्रेष्ठ; उत्कृष्ट. ' प्रेम देखतांचि दिठीं । मीं घें आपुलियें संवसाठीं । नव्हतां वरीव दे सुखकोटी । नये तरी उठाउठी सेवक होय ।' -एभा १४.१५८. वरिवा-पु. १ वरचढपणा; श्रेष्ठपणा. 'जियें आपुलियां बरवां । नंदनवनातें मागती वरिवां । ' -शिशु २४९. २ शोभा; उत्कृष्टपणा. वरिष्ट-ष्ठ-वि. विद्या, वय इ॰ कानीं श्रेष्ठ; सर्वांत मोठा; श्रेष्ठ. -ज्ञा १.३०. 'ईश्वर तो अति वरिष्ठ । येरू भूतभौतिक अति कनिष्ठ । ' -भाराबाल ११. १६५. ३ अत्यंत मोठे, जड. [सं वरिष्ठ] वरीयान्-वि. श्रेष्ठ (मनुष्य, प्रश्न इ॰;) अत्युत्तम; अत्युत्कृष्ट. -पु. (ज्यो.) १८ वा योग. वरील-वि. वरच्या भागासंबंधीं; वरचा. वरुता-तें- शअ. क्रिवि. वर, वरता-तें पहा. 'पाळा मांडिला शरीरावरुता । ' -नव. ११.१२०. वरून-शअ. १ वरच्या भागापासून. २ साहा- य्यानें; साधनानें; कारणानें. 'तुला म्यां शब्दांवरून ओळखलें. ' ३ परिणामतः; प्रसंगानें; मुळें. ' तूं सांगितल्यावरून मी गेलों. ' ४ पुढून; समोरून; जवळून. 'तो माझे गांवावरून गेला.' ५ पृष्ठ- भागास धरून. ६ नंतर; मागाहून. (कालसापेक्ष प्रयोग). 'स्नान केल्यावरून भोजनास बसलो. ' ७ वर; उपरि. 'झाडांवरून पांखरें बसलीं.' 'घोड्यांवरून सगळीं माणसें बसलीं.' (फक्त अनेक- वचनांत प्रयोग). ८ प्रमाणें. 'आपणांवरून दुसऱ्याला । राखीत जावें । ' -दा १२.१०.२४. ' आपणांवरून जग ओळखावें ' ९ वरील बाजूस; बाह्यप्रदेशीं. 'अंतर्वसन बाह्यवसन कंचुकीवरून प्राव- रण । ' -ह ३४.१६३. वरौता-ती-वि. वर; वरता पहा. -ज्ञा ४.२०९. ' वरौति ऐऔनि आनंदभरें । ' -दाव १८८. ' सुकुमार- पणें भूपति भृंग । धरोनि झेली वरौतें । ' -मुआदि १८.३४. वरौनी-वरून पहा. 'वरौनि कापूरकेळीं । भ्रमरांची झांक ऊठिली । ' -शिशु ६०५.

दाते शब्दकोश

दंड

पु. १ काठी; सोटा; छडी; सोडगा; दंडा. २ मार; शिक्षा (शारीरिक). ३ शिक्षा म्हणून घेतलेला पैसा; याचे राजदंड, ब्रह्मदंड जातिदंड असे तीन प्रकार आहेत. सरकारी न्यायपद्धतीनें गुन्हा शाबीत झाला म्हणजे शिक्षेदाखल सर कारांत भरावयास पैसा. ४ खांद्यापासून कोंपरापर्यंतचा हात. ५ केलेल्या, पाडलेल्या भागांच्या खुणांकरितां शेतांत किंवा बागांत घातलेला मातीचा उंचवटा; बांध; गडगा; पाणी जाण्यासाठीं दोहों बाजूंस उंचवटा करून पाडलेली सरी, पाट; (बे.) नदीकिनारा; कांठ; (वस्त्राचे) दोन तुकडे जोडण्याकरितां घात- लेली शिवण. (क्रि॰ घालणें). [प्रा. दंडी = जुन्या वस्त्राचा सांधा] ६ लांबी मोजण्याचें परिमाण, चार हातांची काठी. २००० दंड म्हणजे एक कोस. ७ वेळेचें परिमाण, चोवीस मिनिटें. ८ पैलवानांच्या व्यायामाचा एक प्रकार; जोर. 'आनंत्या नित्यनेम उठतो दंड सवाशें काढितो ।' -ऐपो ६७. (यावरून) एखादें कठिण काम अथवा प्रचंड उद्योग. (क्रि॰ काढणें; पेलणें). ९ क्रमानें उतार असलेली किंवा निमुळती पण लांबट टेंकडी, सोंड (पर्वताची). १० डोंग- राच्या माथ्यापासून पायथ्यापर्यंत असलेला उतार, ओघळ, अरुंद वाट; दंडवाट. ११ पर्वताच्या रांगेची एक लहान शाखा; डोंग- राच्या माथ्यापासून तों पायथ्यापर्यंत वांकडीतिकडी गेलेली खड- कांची ओळ. १२ (कवाईत वगैरे प्रसंगीं केलेला) सैन्याच्या रचनेचा एक प्रकार; रांग; फरा; व्यूह. 'तया दंडीं क्षोभलें । लोकत्रय ।' -ज्ञा १.१६५. १३ ताठ उभें राहण्याची अवस्था. १४ जिंकणें, ताब्यांत, कह्यांत आणणें. १५ अपराधाबद्दल शिक्षा म्हणून घेतलेलें द्रव्य, पैसा; जातींत परत घेण्यासाठीं दिलेलें प्रायश्चित्त. १६ रताळीं, ऊस इ॰ लाव- ण्याकरितां मातीचा केलेला लांबट उंचवटा, वरंबा. १७ तडाका. 'निंदा निस्तेज दंडी । कामलोभावर पडी ।' -ज्ञा १३.४९४. १८ हिंसा. 'ऐसा मनें देहें वाचा । सर्व संन्यासु दंडाचा ।' -ज्ञा १३.३१०. १९ पाठीचा कणा. 'माजी उभारलेनि दंडे । शिरकमल होय गाढें ।' -ज्ञा ६.२०२. [सं.] (वाप्र.) आवळणें, बांधणें, दंडाला काढण्या लावणें-चतुर्भुज करणें; कैद करणें. ॰थोपटणें-१ कुस्ती खेळण्यापूर्वीं दंड ठोकणें; कुस्तीस सिद्ध होणें. २ (ल.) साहसानें अथवा कोणासहि न जुमानतां एखादें कार्य करण्यास उभें राहणें. ॰थोपटून उभें राहणें-(ल.) वाग्युद्धास तयार होणें. ॰दरदरून फुगणें-आपल्याशीं कुस्तीला योग्य असा गडी पाहिला म्हणजे पहिलवानाचे दंड स्फुरण पावून फुगणें. ॰फुर- फुरणें-मारामारीची, कुस्तीची वगैरे उत्कट इच्छा होऊन दंड स्फुरण पावणें. भरणें-तालीम वगैरेमुळें दंड बळकट व जाड होणें. ॰भरणें-शिक्षेदाखल पैसा देणें. दंडास दंड लावून- घांसून-क्रिवि. बरोबरीच्या नात्यानें; सारख्या सन्मानानें. दंडाला माती लावणें-कुस्तीला तयार होणें (कुस्तीपूर्वी दंडास माती लावतात). दंडपासून साधित शब्द- दंडादंडी-स्त्री. मारामारी; काठ्यांची झोडपाझोडपी; कुस्ती; झोंबी. [दंड] दंडायमान-वि. १ (अखंडित काठीप्रमाणें) निर्मर्याद; अपार (वेळ, काळ). २ मध्यें पडलेला; आडवा पडलेला, पसरलेला. [सं.] दंडारणा-पु. सोटा; सोडगा; बडगा. -वि. जाड; स्थूल; घन (वस्तु); बळकट; मजबूत; जाड (मनुष्य, पशु). दंडारा-ळा-वि. (शिवण) ज्यास दंड घातला आहे असें; मध्यें शिवण असणारें (वस्त्र, कपडा). [दंड] दंडावणें-अक्रि. थंडीनें अथवा अवघड श्रमानें ताठणें (शरीर, अवयव). [दंड] दंडासन-न. आळसानें (जमीनीवर) पाय ताणून पसरणें, निजणें; सरळ हात- पाय पसरून आळसानें पडणें. (क्रि॰ घालणें). [सं. दंड + आसन] दंडार्ह-वि. दंड्य; दंड करण्यास योग्य. [सं.] दंडित-वि. १ शिक्षा केलेला. दंड केलेला. २ (ल.) निग्रह केलेला; वश केलेला; मारलेला; ताब्यांत आणलेला. [सं.] दंडिता-वि. १ शिक्षा करणारा; मारणारा; शिक्षा करितो तो. [सं.] दंडिया-पु. १ बारा ते पंधरा हात लांबीचें धोतर, लुगडें. २ बाजाराचा बंदो- बस्त करणारा छोटा अधिकारी; पोलीस मुकादम. [हिं.] दंडी- पु. १ दंड धारण करणारा; संन्याशी. २ द्वारपाल. ३ -स्त्री. अर्ध्या दंडापर्यंत बाह्या असणारी चोळी. [सं.] -वि. १ दंड धारण करणारा. २ दंड म्हणजे उभी जाड शिवण असलेला (कपडा). दंडी-स्त्री. मेण्यासारखें, चार माणसांनीं उचलावयाचें टोपलीचें वाहन. डोंगर चढतांना हींत मनुष्य बसतो व हमाल ही खांद्यावर वाहतात. [हि.] दंडुका-पुस्त्री. (काव्य) हाताचा पुढचा भाग. -मोको. दंडुका, दंडुकणें, दं(दां)डूक, दंडोका-पुन. सोटा; बडगा; दांडकें; काठी; लांकडाचा लहानसा जाड तुकडा; शिपायाच्या हातांतील सोटा. [सं. दंड] दंडुकेशाही-स्त्री. मारहाण किंवा जुलूम करून अंमलगाज विण्याची पध्दति; पाशवी बल; दांडगाई. 'पोलिसांची दंडुकेशाही अलीकडे फारच बोकाळली आहे.' -केसरी १६-४-३०. दंडुक्या- वि. काठीनें मार देण्यास संवकलेला; दांडगा; जबरदस्त. दंडेरा- वि. दंडारा पहा. दंडेल-ली-वि. दांडगा; अरेराव; अडदांड; झोंड; मुख्यत्वें, जो कर्ज परत फेडण्यास नाकबूल असतो तो; दंडुक्या (मनुष्य). दंडेली-स्त्री. अरेरावीची वर्तणूक; दंडेलपणा; दांडगाई; जबरदस्ती; अन्याय; सामर्थ्याचा दुरुपयोग (मुख्यत्वें देणें न देण्यासंबंधीं). दंड्य-वि. १ शिक्षा करण्यास योग्य. २ दंड करण्यास योग्य. [सं.] दंड्याप्रमाणें-क्रिवि. शिरस्त्याप्रमाणें. सामाशब्द- ॰थडक-स्त्री. खांद्याच्या बाहेरच्या भागानें केलेला आघात. [सं. दंड + थडक] ॰दास-पु. दंडाबद्दल गुलाम होऊन राहिलेला मनुष्य. [सं.] ॰धारी-पु. यम. 'नुपेक्षी कदां कोपल्या दंडधारी ।' -राम २७. -वि. १ हातांत काठी असलेला. २ (ल.) संन्यासी. ॰नायक-पु. कोतवाल; पोलिसांचा अधिकारी. 'सवे सारीतु पातीनिलें । दंडनायका पाशीं ।' -शिशु ५०४. ॰नीति- स्त्री. १ नीतिशस्त्र; नीति; संसारांतील वर्तुणुकीचे आणि व्यवहाराचे कायदे, नियम. यालाच दंडनीति, अर्थशास्त्र, व्यवहारशास्त्र, दृष्टार्थ- शास्त्र, हे जवळजवळ पर्यायशब्द आहेत. २ (कायदा) शिक्षा करून दाबांत ठेवण्याचें शास्त्र. हें राजनीतीच्या चार भागांपैकी चवथें होय. ३ अर्थशास्त्र, आन्वीक्षिकी पहा. [सं.] ॰पत्र-न. न्यायांत खोटा ठरला म्हणजे त्यापासून दंड घेण्याचें पत्र. [सं.] ॰पक्ष (करण)-न. (नृत्य) पाय ऊर्ध्वजानु करणें व त्यावर उजवा हात लताख्य करीत राहणें. [सं.] ॰संयुतहस्त-पु. (नृत्य) हात हंसपक्ष करून बाहू पसरून एका हातानें दुसर्‍या हातास एकदां कनिष्ठिकेपासून आरंभ करून आंतील बाजूनें बाहेरच्या बाजूस विळखा घालणें; नंतर कनिष्ठिकेपासूनच पण बाहेरील बाजूनें प्रारंभ करून आंतील बाजूस विळखा घालणें. [सं.] ॰पाणी-पु. शिव; यम. -वि. ज्याच्या हातांत दंड आहे असा; धट्टाकट्टा व दांडगा; गलेलठ्ठ व झोंड; आडदांड. [सं.] ॰पाद-(आकाशी, चारी)- वि. (नृत्य) नूपुरपाय पुढें पसरून क्षिप्त करणें म्हणजे कुंचित पाय उचलून दुसर्‍या पायाच्या बाहेरील बाजूस पोटर्‍यांचें स्वस्तिक होईल अशा प्रकारें टांचेच्या भारावर टेकणें व मग तें स्वस्तिकां- तील पाऊल उचलून पसरणें व खालीं टाकतांना अंचित करून दुसर्‍या पायांत अडकविणें. [सं.] ॰पारुष्य-न. १ कडक, कठोर शिक्षा. २ काठीनें हल्ला करणें; छड्या मारणें; ठोंसे देणें; मारणें (हात, पाय, शास्त्र इ॰ कांनीं). ३ (कायदा) हल्ला; भय प्रदर्शक रीतीनें हात किंवा काठी उगारणें, मारणें. [सं.] ॰पूपिकान्याय-पु. (उंदरानें काठी नेली त्या अर्थीं तिला बांधलेली पोळी खाल्ली हें उघडच होय यावरून) कार्यकारण, अंगउपांग, प्रधानअप्रधान यांचा न्याय; ओघाओघानेंच प्राप्त झालेली गोष्ट. उदा॰ राजाचा जय झाल्यानंतर त्याच्या सेनेचा जय अर्थांतच दंडपूपिकान्यायानें होतो. [सं. दंड = काठी + पूपिका = पोळी + न्याय] ॰प्रणाम-पु. साष्टांग नमस्कार;;लोटांगण. 'दंड प्रणाम करोनिया ।' -गुच ९.९. ॰प्राय-वि. दंडासारखा; साष्टांग (नमस्कार). 'करी दंडप्राय नमन ।' -गुच ४१.१४. ॰फुगडी- स्त्री. (मुलींचा खेळ) परस्परांच्या दंडांना (किंवा खांद्यांना) धरून उभ्यानें फुगडी खेळण्याचा एक प्रकार. [दंड + फुगडी] फुगई- फु(पु)रोई-स्त्री. १ दंडासाठीं केलेली जप्ती; दंड. २ (अधि- कार्‍यानें) बेकायदेशीर बसविलेला दंड; बेकायदेशीर दंड बसविणें. (क्रि॰ घेणें; देणें; भरणें). ॰वळी, कोपरवळी-स्त्री. (व.) (दंडावरची) वांक; स्त्रियांचा एक अलंकार. [दंड + वेली] ॰वाट-स्त्री. १ (उजाड, भयाण असा) लांबच लांब रस्ता; जवळपास गांव, वस्ती नाहीं असा रस्ता. २ टेकड्यांच्या कडेनें गेलेली अरुंद पायवाट. ३ एकमेकास मिळणारे रस्ते. ॰वान्- वि. काठी, दंड, वेत्र इ॰ हातांत घेणार. [सं.] ॰विकल्प- पु. शिक्षेची अदलाबदल; शिक्षा कमी द्यावी कीं अधिक द्यावी याविषयीं विचारणा. [सं.] ॰सरी-स्त्री. (बागेमध्यें) पाणी जाण्याकरितां खणलेला लहानसा पाट, चर, खाचण; तसर्‍यांच्या बाजूचा पाट. [दंड + सरी] ॰स्नान-न. घाई घाईनें केलेलें अर्धवट स्नान; नद्यादिकांच्या ठिकाणीं अंग न चोळतां केकळ दंड मात्र भिजतील अशा प्रकारचें केलेलें स्नान; काकस्नान; पाण्यांत एक बुचकळी मारून केलेलें स्नान. [सं.]

दाते शब्दकोश