मराठी बृहद्कोश

पाच मराठी शब्दकोशांतील २,०४,१४० शब्दांचा एकत्रित संग्रह! 

शब्दार्थ

परोक्ष

परोक्ष ad Behind one's back.

वझे शब्दकोश

क्रिवि. १ एखाद्याच्या पाठीमागें, गैरहजेरींत; डोळ्या- आड; असमक्ष. २ (चुकीनें) समक्ष. अडाणी माणसें परोक्ष याचा समक्ष या अर्थीं उपयोग करतात व असमक्ष करितां अपरोक्ष योजतात. -वि. अदृश्य; अदृष्ट; न पाहिलेलें. [सं.] ॰ज्ञान-न. न पाहिलेल्या वस्तूंचें ज्ञान. हा शब्द अप्रत्यक्ष विषयदर्शन ह्यासाठींहि योजतात.

दाते शब्दकोश

परोक्ष parōkṣa ad (S पर & अक्षि Eye.) Behind one's back; in the absence of. Used by the ignorant in the sense In the presence of; and अपरोक्ष is created to express In the absence of.

मोल्सवर्थ शब्दकोश

परोक्ष parōkṣa a S Invisible or unseen.

मोल्सवर्थ शब्दकोश

संबंधित शब्द

पारखे

वि. परोक्ष; पाठीमागें; मागें; पश्चात्. [सं. परोक्ष]

दाते शब्दकोश

अन्योक्ति

स्त्री. १ आडून बोलणें; अप्रत्यक्ष बोलणें. २ एक अर्थालंकार; अप्रस्तुतप्रशंसा; जेथें अप्रस्तुत गोष्टीच्या वर्णनानें प्रस्तुत गोष्टीची प्रतीति होते तो. १ कार्यावरून कारणाचें, २ कारणा- वरून कार्याचें, ३ सामान्यावरून विशेषाचें व ४ विशेषावरून सामा- न्याचें वर्णन करणें हीं कांहीं अन्योक्तीचीं अंगें आहेत. उ॰ द्वारीं मृगपति हस्तांतून अहो वीरराय जी मुक्ता । ती सेविजेल इतरें सिंहा- वांचून काय जी मुक्ता ।।' -मोरो. 'येथें समस्त बहिरे बसतात लोक । कां भाषणें मधुर तूं करिसी अनेक । हे मूर्ख ज्यांस किमपीहि नसे विवेक । रंगावरूनि तुजला गणितील काक ।।' (हा शब्द श्रीयुत कृष्णशास्त्री चिपळूणकर यांनीं रूढ केला. या अलंकाराला मूळ संस्कृता- मध्यें अप्रस्तुतप्रशंसा असें म्हणतात). ३ गुढ अर्थाचें भाषण. 'परोक्ष वाद वेदव्युत्पत्ती । त्यागसुखें गा अन्योक्ती ।सांडवी विषया- सक्ती । ब्रह्यप्राप्ती लागूनी ।' -एभा २१.३५३. [सं. अन्य + वच् = बोलणें]

दाते शब्दकोश

अपरोखीं

क्रिवि. (कु.) अपरोक्ष; पाठीमागें; मागून; डोळ्याआड.[सं. अपरोक्ष = चुकीनें परोक्ष या अर्थी]

दाते शब्दकोश

अपुरकीं

क्रिवि. (गो.) पश्चात्; मागें; (म.) अपरोक्ष; (सं. परोक्ष)

दाते शब्दकोश

अस्वडीं

क्रिवि. (गो.) मागें; परोक्ष; सवड नसतां; अयोग्य- वेळीं. [ अ + सवड ]

दाते शब्दकोश

न्यास

पु. १ ठेवणें; स्थापणें; निक्षेप; मुख्यत्वें करावयाच्या गणिताचे आंकडे मांडणें; शस्त्रास्त्रावर दैवी मंत्रांचें अधिष्ठान करणें; मनांत, आठवणींत ठेवणें, सोंपविणे. (ठेव, निश्वस्त वस्तु). २ घर- धन्याला न दाखवितां त्याच्या परोक्ष घरांतील माणसांच्या हवालीं करून हें मालकास द्या असें सांगून दिललें द्रव्य. -मिताक्षरा. ३ जप इत्यादि कर्मोच्या आरंभीं ज्या मंत्राचा जप करावयाचा असेल त्यांतील बीजांचें आपल्या शरीरावयवांच्या ठिकाणीं अधिष्ठान कल्पून त्या त्या शरीरावयवास स्पर्श करणें (धर्मसिंधु-महान्यास, लघुन्यास, षडंगन्यास पहा). ४ मंत्रांनीं देवाच्या मूर्तीच्या अवयवांवर देवत्वाची स्थापना करणें. ५ छाप; ठसा; खूण. 'नखन्यास.' ६ सोडणें; त्यागणें; न स्वीकारणें; त्याग. कर्मन्यास, फलन्यासपहा. [सं. नि + अस्-न्यास] न्यासणें-उक्रि. ठेवणें. 'परीचित्तवृत्ति न्यासावी । आत्मरूपीं ।' -ज्ञा ३.१८६. ॰स्वर- पु. (संगीत) ज्या स्वरावर गीत समाप्त होतें तो.

दाते शब्दकोश

परभारा-रां-भारीं-भारे-रें

क्रिवि. १ एखाद्या इसमास वगळून. २ ज्याच्याबद्दल आदर, कळकळ दाखविणें योग्य आहे असा विषय, वस्तु किंवा माणूस यांची हेळसांड करून. 'मला न सांगता त्यांस तूं परभारा निरोप देऊं नको.' ३ जी गोष्ट लक्षांत घेणें जरूर आहे त्याकडे दुर्लक्ष करून. ४ परस्पर; बाहेरच्या बाहेर. 'घरीं जाण्याची त्वरा होती म्हणून तुमची भेट न घेतां मी परभारा गेलों.' ५ नेहमींच्या परिपाठाव्यतिरिक्त. ६ अप्रत्यक्ष रीतीनें; अन्य द्वारें . 'तुमच्या शत्रूचें परभारा परिपत्य झालें.' ७ कांहीं प्रयत्न न करतां; सहज. 'प्रतिवर्षीं घरी खंडण्या चालुन येती परभारी ।' -ऐपो ४०६. (समासांत) परभारा-अंमल-खर्च- मिळकत; शिल्लक. ८ (कु.) पाठीमागें; परोक्ष. [सं. पर + बहिः] परभारें-न. (जमाखर्च) वराती दिलेल्या रकमांच्या तपशीलाचें सदर.

दाते शब्दकोश

पश्चात्

क्रिवि. १ नंतर; मागून. २ पाठीमागें; आड; परोक्ष; पश्चिमेकडे. [सं.] ॰स्वतिक-न. क्षितिजाचा पश्चिम बिंदु. [सं.] ॰द्वारगामी-वि. गुदमैथुन करणारा; बच्चेबाज. [सं.]

दाते शब्दकोश

उपश्रुति

स्त्री. १ परोक्ष किंवा भवितव्य गोष्टीविषयीं प्रश्न पाहण्याकरितां रात्रीं हीन वर्गाच्या (चांभार, परीट इ॰) घरा जवळ जाऊन उभें राहिले असतां आंतून साहाजिक निघालेला बरावाईट शब्द; असा शब्द आपल्या गोष्टीवर प्रकाश पाडतो अशी मानण्याची पद्धति; पडताळा. २ आपल्या प्रस्तुत गोष्टीसंबंधीं कोणेक अप्रस्तुत व्यक्तिमुखानें सहज निघणारा बरा-वाईट शब्द आपल्याकडे लावून घेणें. 'मी लग्नाचा विचार करीत बसलों होतों तों मरशीलरे, मरशीलरे अशी तिकडून उपश्रुति झाली; तस्मात् यंदां लग्न करूं नये.' ३ सांगोवांगी, कर्णोपकर्णी आलेली देशांतराची अनिष्ट बातमी (भविष्यकालीन किंवा वर्तमानकालीन वाईट गोष्टीची). ४ जनवार्ता; वदंता; भुमका. [सं. उप + श्रु = ऐकणें]

दाते शब्दकोश

पट

पुस्त्री. १ बुद्धिबळें किंवा सोंगट्या खेळण्याचें, घरें पाडून तयार केलेलें एक वस्त्र. २ (बडोदें) नांवांचें पत्रक, यादी. रिकार्ड; फेरिस्तपत्रक; विशेष गोष्टींच्या नोंदणीचें लिखाण; नियम किंवा चालीरीती दर्शविणारी यादी किंवा लेख, तक्ता, कोठा. 'नोकर लोकांचे पगार खाजगीच्या पगारपटांतून मिळत असतात.' -चिमा २. ३ (ज्यो.) संक्रातिपट (सूर्य कोणत्या राशीला केव्हां जाणार इ॰ ज्यांत लिहिलें असतें तो ), ग्रहणपट (ग्रहणांविषयीं माहिती असलेला); लग्नपट; मुहूर्तपट इ॰; अनेक कागद एकाखालीं एक चिकटवून ज्यावर नाना प्रकारचीं चित्रें काढलेलीं असतात अशी गुंडाळी. ४ कापड; वस्त्र. 'त्यांत मरेनचि शिरतां काट्यावरि घालितां चिरे पट कीं ।' -मोरविराट ३.४१. ५ जमीनीची अतिशय मोठी वरंघळ; उतरण. ६ पडदा. 'ऐसें वदोनि राघव तीव्र शरांचा क्षणें करूनि पट ।' -मोमंत्ररामायण युद्ध ६८८. ७ (व.) बैल- गाड्यांची शर्यत; शंकरपट. (क्रि॰ खेदणें). ८ पाट; फळी. ९ राजाची गादी; सिंहासन. 'जो दमनशीळ जगजेठी . अकरांचीही नळी निमटी । तो निजसुखाचें साम्राज्यपटीं । बैसे उठाउठीं तत्काळ ।' -एभा १४.१०४. १० गांवचें जमावबंदी किंवा शेत- सारा-यांचें पत्रक. ११ स्थान; ठिकाण. 'लाऊनि बैसवी पटीं । मोक्षश्रियेच्या ।' -ज्ञा ९.४६. -न. दोन, तीन फळ्यांच्या, घडी घालतां येण्यासारख्या झडपाच्या फळ्यांपैंकीं एक फळी, भाग. [सं. पट्ट] ॰कर-न. पटकूर; फटकूर. ॰का-पु. १ वीतभर रुंदीचें व ५।४ हात लांबीचें कमरेस बांधावयाचें कापड. कांचा, कमरपट्टा. २ डोईस बांधावयाचा ८ ते १५ हात लांबाचा फेटा. ॰कुडॉ- पु. (गो.) पापुद्रा. ॰कूर-कुरें-कूळ-न. (निंदार्थी) एकेरी पन्ह्याची घोंगडी किंवा वस्त्र. 'टाकलें पटकूर निजलें बटकूर.' फटकूर पहा. [सं. पट्टकुल] ॰खळणें-सक्रि. (महानु;) आच्छा- दणें; पांघरूण घालणें. धवळे, उत्तरार्ध ६. ॰चीर-न. वस्त्र; पताका; ध्वज. 'टके पटचिरें । तळपती रुचिरें ।' -आसु १३. ॰ल-ळ-न. १ आच्छादन; पडदा; आवरण; आवरणत्वचा. 'प्रथमचि पार्थशरांच्या पटळें तम दाट दाटलें होतें ।' -मोकर्ण १९.३३. २ नेत्रावरील त्वचा. ३ डोळ्यावर रोगानें आलेला दृष्टि- बंधक पडदा, सारा इ॰. ४ (ल.) बुद्धीवर असलेलें आवरण, आच्छादन. जसें-'मोह-माया-अज्ञान-द्वैत-पटल.' 'झाला व्याकुळ दुर्मति आपुलियाचि भ्रमाचिया पटलें ।' -मोसभा ३.३. ५ (सं. समुदाय, राशी, ढीग यावरून) ढग, समूह; राशी; लोट (धूळ, धूर यांचा). ६ फळी. ७ पापुद्रा. पटांतर-वि. परोक्ष; प्रत्यक्ष नव्हे असें. 'आइकिजती पटांतरीं ।' -ज्ञा १६.४२८. पटा- धिकार-पु. पटाचा अधिकार; मूळाच्या कामावरील. देणगीवरील अधिकार, अधिकारपत्र; हक्क किंवा अधिकार धारण करणें किंवा असणें. [पट + अधिकार] पटाधिकारी-वि. हा अधिकार धारण करणारा किंवा असणारा.

दाते शब्दकोश

पाठ

स्त्री. १ कंबरेपासून मानेपर्यंतचा शरीराचा मागचा भाग. २ (ल.) तवा, सहाण, पाट, आरसा इ॰ सारख्या वस्तूच्या मागची, कार्योपयोगी बाजूच्या उलट बाजू. ३ (ल.) मदत; साहाय्य; टेका. (क्रि॰ देणें). 'इंग्रजाचा अन्यायी निघाला पाठ पेशव्याची । म्हणून साहेब लोकांनीं आरंभिली आगळिक दाव्याची ।' -ऐपो ३९७. ४ (ल.) (पृथ्वी, समूद्र इ॰कांचा) पृष्ठभाग; पृष्ठविस्तार; पातळी. ५ साल; बाह्यत्वचा; सालपट. ६ (भरतकाम) टोपी इ॰च्या कपाळपट्टीचा भाग सोडून चांदव्याशीं सभोंवार शिवलेलें कापड. ७ (भरतकाम, शिवणकाम) कंबरे- पासून मानेपर्यंतचा शरीराचा मागचा भाग झांकणारा काप- डाचा तुकडा. ८ मश्रू, किनखाब इ॰कांची दर्शनीय भागाव्यतिरिक्त असलेली दुसरी, मागची, आंतील बाजू. ९ शेळीचें स्त्रीजातीय अपत्य. पिढी या अर्थानें वापरण्यांत येणाऱ्या डोई या शब्दा- प्रमाणें हा शब्द, फक्त बकऱ्याच्या बाबतींत पिढी या अर्थानें वापरतात. ह्या बकरीच्या चार पाटी माझ्या हयातींत झाल्या [सं. पृष्ठ; प्रा. पट्ठ पिठ्ठ, पुट्ठ; हिं. पीठ; गुज. सिं. पुठि; बं. पिट] (वाप्र.) ॰उघडी पडणें-(ल.) पाठाचें भावंड मरणें. ॰उचलणें व्यवसाय सावरणें; गतवैभव परत मिळविणें, मिळणें; गमावलेली शक्ति, तेज इ॰ पुन्हां मिळविणें. याच्या उलट पाठ भुईस लागणें. ॰काढणें-(एखाद्या कामांत) कुचरपणा, अंग चोरपणा करणें. ॰कांपणें-(भिति इ॰कानीं) शरीर थरथर कांपणें. ॰घेणें-१ पाठोपाठ जाणें; पाठलाग करणें; पिच्छा पुरविणें. २ (एखाद्या गोष्टीबद्दल एखाद्यास) सतावणें; गळ घालणें; जेरीस आणणें; राशीस लागणें; खणपटीस बसणें. ३ (एखादें त्रासदायक काम, आजार इ॰ एखाद्याच्या) बोकांडीं बसणें ॰चोरणें-१ (बैल, घोडा इ॰ वाहनास जुंपलेलया जनावरानें) फार ओझें लादलें जाऊं नये म्हणून पाठ आकुंचित करून तें चुकविण्याचा प्रयत्न करणें. २ (एखादें काम करतांना) अग चोरणें; चुकारपणा करणें; पाठ काढणें पहा. ॰झाकणें-(एंखाद्यानें एखाद्याच्या) पाठीवर जन्मास येणें. ॰टाकणें-विश्रांतिसाठीं (जमीन इ॰कावर) अंग आडवे करणें; आडवें पडणें. ॰था(थो)पटणें-(एखाद्यास) उत्तेजनार्थ पाठीवर प्रेमानें थाप मारणें; शाबासकी देणें; वाहवा करणें. 'पाठविला काळानें जाणों थापटुनि पाठ वीर गडी ।' -मोभीष्म ६.४७. 'हनुमंताची पाठी थापटी । प्रेमें संतुष्टी आलिंगी ।' -भाराकिष्किंधा ३.१८. 'लोकग्रणींनीं लोकांची मर्जी संपादण्या- साठीं अथवा त्यांजकडून आपली पाठ थोपटून घेण्यासाठीं त्यांच्या दोषांचें मंडन करणें अत्यंत लज्जास्पद आहे.' -आगरकर. ॰दाखविणें-(युद्ध इ॰कांतून) भीतीनें पळून जाणें; पोबारा करणें. 'त्यांस रडावें मेले असतिल दावूनि जे परा पाठ ।'] -मोशांति ४.३५. [तुल. सिं, पुढि डिअणु = पाठ देणें ॰देणें-१ (युद्धांत शत्रूसमोरून) भीतिनें पळून जाणें; पाठ दाखविणें. 'असुहरखरतरधरगुरुपुत्रा धर्म पाठि दे चुकवी ।' -मोकर्ण ३४.२९. २ मदत, सहाय्य देणें. 'मिथ्यावादाची कुटी आली । तें निवांतचि साहिली । विशेषा दिधली । पाठी जेणें ।' -अमृ ७.१०५. ३ (एखाद्याचा उपदेश, विनंति इ॰कांचा) अव्हेर करणें; आवमानणें; न ऐकणें. 'पितृवचनासी पाठ दिधली ।' -एकनाथ. ४ मुकाट्यानें संकट, विपत्ति इ॰ सहन करणें 'देवोनि पाठ त्याला सर्वहि मी सोशितों मुकाट्यानें ।' -कृ. ना. आठल्ये. 'आल्या प्रसंगाला पाठ दिली पाहिजें.' ॰धरणें-पाठलाग करून पकडणें. ॰निघणें-रिघणें-(स्वतःचें) सरंक्षण व्हावें म्हणून, आश्रयासाठीं एखाद्याच्या मागोमाग जाणें; एखाद्यास शरण जाणें, पाय धरणें. ॰पुरती घेणें-पुरविणें-१ अतिशय आग्रह करणें; गळ घालणें; खणपटीस बसणें. 'मद्वात्सल्यें माझी तूं ही दे म्हणुनि पुरविली पाठ ।' -मोअनुशासन ५.७२. २ (एखाद्या गोष्टीचा, कामाचा) पिच्छा पुरविणें; नेटाचा प्रयत्न चालू ठेवणें. ॰पुरविणें- मदत देणें; साहाय्य, पाठबळ देणें. 'आधींचि देखणी दिठी । वरी सूर्य पुरवी पाठी । तैं न दिसे ऐसी गोठी । केंही आहे ।' -ज्ञा १८.१७३३. ॰पोट सारखें होणें-(उपासमार, आजार इ॰ कानीं) अत्यंत रोड होणें. ॰फोडून निघणें-(एखाद्यानें आपल्या) वडील भावाच्या, बहिणीच्या पाठीमागून जन्मास येणें. ॰भुईस लागणें-(द्रव्य, शक्ति इ॰ बाबतींत एखाद्याची स्थिति) अतिशय खालावणें; असमर्थ होणें; डबघाईस येणें. याच्या उलट पाठ उचलणें. ॰भुईस लावणें-चीत करणें; दडपणें. ॰मऊ करणें-(एखा- द्याच्या) पाठीवर मारणें; बडविणें; पिटणें. 'माझी पाठ मऊ करणें आपणाला नेहमीं हवें असतें.' -गुप्तमंजूष. ॰राखणें-मदत करणें; पाठबळ देणें. 'लोकीं अत्यंत क्षमा करिती । आलियां लोकांचे प्रचिती । मग ते लोक पाठी राखती । नाना प्रकारीं ।' -दा १९.४.२९. ॰वळणें-विवक्षित स्थलाकडे पाठ व्हावयाजोगें फिरणें; पाठमोरें होणें; परत फिरणें. ॰वळणें, पाहणें-मागें वळून पाहणें. ॰सोडणें-१ एखाद्या व्यवसाय, काम इ॰ नेटानें चाल- विण्याचें सोडून देणें. २ एखाद्याच्या गळीं पडण्याचें, खणपटीस बसण्याचें, मागें लागण्याचें सोडून देणें. 'पाठी न सोडिती नको म्हणतांही ।' दावि ३४४. पाठीचे चकदे काढणें-खूप मार देणें; बडविणें. पाठीचे चकदे निघणें-खूप मार बसणें. पाठीचें धिरडें करणें-काढणें-(एखाद्यास) खूप मारून पाठ धिरड्या- सारखी लाल व खरबरीत करणें. 'आई, ही माझी पाठ पहा. हें पाठीचें धिरडें तुझ्या जामदारानें करविलें.' -संभाजी. पाठीचे साल जाणें-१ मार मिळणें. २ (ल. व्यापार इ॰कांत) नुकसान येणें; ठोकर बसणें. ३ लुबाडला, नागविला जाणें. पाठीमागें ठेवणें-(पैसा, माणसें इ॰) मेल्यावर मागें ठेवणें. 'त्या म्हाता- ऱ्यानें पाठीमागें एक पैसाही ठेवला नाहीं.' पाठीमागें देणें- परत देणें. पाठीमागे पडणें-१ (एखादी गोष्ट इ॰) जुनी झाल्यामुळें प्रचारांतून कमी होत जाणें; स्मृतिशेष होणें. २ (एखादी गोष्ट) तीव्रता, महत्व इ॰ बाबतींत कमी होत जाणें. ३ (एखादे काम इ॰) लांबणीवर पडणें; मुदत टळून मागें राहणें. ४ कमी प्रगति होणें; मागें राहणें; मंद गति असणें. पाठीमागें भुंगा लावणें-(एखाद्यास) सतत त्रास देणें; ससे- मिरा लावणें. पाठीमागें लागणें-(एखादी गोष्ट, व्यक्ति इ॰ कांच्या) नादीं लागणें. पाठीमागें सरणें-मागे हटणें; हार खाणें. पाठीवर-क्रिवि. १ (पिच्छा पुरविण्याकरितां, खणपटीस बसण्याकरितां, उत्तेजन देण्याकरितां एखाद्याच्या) मागें; पाठीशीं; मागोमाग (असणें). २ (जन्म इ॰ बाबतींत एखाद्याच्या) नंतर; पाठोपाठ.पाठीवर असणें-१ मालक इ॰कानें देखरेख कर- ण्यास, चाकर इ॰कांची चूक झाली असतां शिक्षा करण्यास आश्रय- भूत, मागें असणें. 'या माणसांच्या पाठीवर कोणी असल्या- शिवाय काम करणार नाहींत.' २ मित्र, बंधु इ॰कांनीं आपत्ति दूर करण्यास (एखाद्याच्या) मागें. पाठीशीं असणें. 'आमच्या पाठीवर ईश्वर आहे.' ३ शत्रूचा नाश, पाठलाग करण्यास मागो- माग असणें. 'चोरांच्या पाठीवर दोनशें स्वार पाठविले आहेत.' ४ संततिक्रमानें कनिष्ठ, सोदरस्थानीं असणें. 'माझ्या पाठीवर पांच भावंडें आहेत.' पाठीवर टाकणें-(एखादें काम) लांबणी- वर टाकणें; दिरंगाईनें करणें. पाठीवर, पाठीला तेल लावून ठेवणें-खरपूस मार खाण्यास तयार होणें, असणें. पाठीला पाय देऊन येणें-(एखाद्याच्या) नंतर, पाठीवर, मागाहून जन्मास येणें (मूल इ॰) (एखाद्याच्या) नंतर अधिकाररूढ होणें (राजा, मंत्री इ॰कानीं). पाठीवरून-अ. नंतर; मागोमाग. पाठी- वरून हात फिरविणें-गोंजारणे; प्रेमानें कुरवाळणें. पाठीवाटे काळीज निघणें-पुरें पारिपत्य होणें, करणें. 'जो कोणी पंतप्रतिनिधीची अखत्यारी सुभेदारी काढूं म्हणेल त्याचें पाठीवाटें काळीज निघेल.' -रा ६.३५७. पाठीशीं-अंगावर; मागें. 'माझ्या पाठीशीं शंभर लचांडें आहेत.' पाठीशीं घेणें-अंगावर घेणें; पतकरणें (काम इ॰). पाठीस काळीज असणें-स्वभावानें धाडसी, साहसी, बेडर असणें. पाठीस पोट लागणें-१ (आजार उपासमार इ॰कानीं) पोट खपाटीस लागणें; रोड होणें. २ उदर- निर्वाहाची जबाबदारी अंगावर असणें; उदरनिर्वाह करण्यास अतिशय श्रम; कष्ट, यातायात पडणें; या अर्थीं पोट पाठीस लागणें असाहि वाक्प्रचार आहे. 'पोट लागलें पाठीशीं । हिंडवितें देशो- देशीं ।' -तुगा ४१९६. पाठीस(ला) लागणें-१ (एखाद्याचा) पिच्छा पुरविणें; पाठलाग करणें. 'पाठीस लागले ते पांडवपांचालभट असें म्हणती ।' -मोशल्य ३.१५. 'तुझ्या पाठीला हा महादेव लागला आहे ना?' -नामना १५. २ खणपटीस बसणें; गळीं पडणें. पाठ घेणें पहा. पाठीसीं-शीं-क्रिवि. (अक्षरशः व लक्षणेनें) (एखाद्याच्या) पाठीमागें. पाठीशीं(सीं) घालणें-१ आश्रय देणें; रक्षण करणें. २ स्वीकारणें. 'रायें पाठिसीं दासी घालितां । तिची सर्वावरी चाले सत्ता ।' -रावि १.४१ (नवनीत पृ. २१४). पाठीशीं घेणें-(एखादें काम इ॰) अंगीकारणें; पत्करणें. पाठीं हटणें-मागें जाणें; मागें पडणें. -देशीभाषा १६. झांकल्या पाठीचा-वि. प्रतिष्ठितपणाचा पांघरुणाखालीं केलेला (गुन्हा, पाप इ॰). उदा॰ विवाहित स्त्रीचें परपुरुषगमन इ॰ झांकल्या पाठीनें-क्रिवि. अब्रूदारपणानें; प्रतिष्ठा न गमवितां. तापल्या पाठीनें-क्रिवि. जोंपर्यंत शरीरांत जोम, ताकद, उत्साह आहे तोंपर्यंत; शरीर शिथिल व दुबळें होण्यापूर्वीं. साधितशब्द- पाठचा-वि. १ (एखाद्याच्या) नंतर, पाठीवर जन्मलेला (भाऊ, बहीण इ॰ भावंड). 'मी तुझ्या पाठची बहीण आहे.' -नामना ११२. २ जीव वांचविण्यासाठीं आश्रयास आलेला. [पाठ] म्ह॰ पोटचा द्यावा पाठचा देऊं नये = प्रसंगविशेषीं पोटच्या मुलालाहि बळी द्यावें परंतु शरण आलेल्यास दगा देऊं नये. पाठला-वि. पाठचा अर्थ १ पहा. पाठीं-क्रिवि. १ एखाद्यावर अवलंबून (अस- लेला मुलाबाळाचा परिवार इ॰) 'माझ्या पाठीं चार पोरें आहेत.' २ मागोमाग; पाठीमागें. 'भीमविजय त्यापाठीं नकुळसहदेव ।' -मोप्रस्थान १.२३. ३ नंतर; मागाहून. 'पाठीं आपण जाइजे । अ-मोल-पणें ।' -शिशु ४७४. 'स्वपद पावलीयापाठीं । जेवीं कां वृत्ति होय उफराटी ।' -एरुस्व १.३१. पाठीकडून-क्रिवि. मागें वळून; तोंड मुरडून. 'दिठी मुखाचिये बरवे । जरी पाठी- कडून फावे । तैं आरिसे धांडोळावे लागती काई ।' -अमृ २.७६. पाठीचा-वि. पाठीवर ओझें वाहून नेणारा (घोडा इ॰). पाठीचा कणा-पु. कंबरेपासून मानेपर्यंतच्या शरीरास ताठपणा देणारा हाडांच्या मणक्यांचा पाठींतील दंड; पृष्ठवंश. पाठीचा कोंका-पु. पोंक; कुबड. पाठीचा तखता-पु. पाठीचा पृष्ठभाग; विस्तृत भाग. पाठीं ना पोटीं-क्रिवि. ज्यास पाठचा भाऊ किंवा पोटीं संतति नाहीं अशा व्यापरहित, बेजबाबदार माणसाच्या स्थितीस उद्देशून वापरावयाचा वाक्प्रचार. पाठीमागचा- मागला-मागील-वि. १ (एखाद्या गोष्टीच्या) नंतर, मागाहून घडलेला; नंतरचा; मागला. २ (वडील भावंडाच्या) पाठीवर, नंतर जन्मास आलेला (भाऊ इ॰ भावंड); पाठचा. पाठी मागून-क्रिवि. १ (एखादा पदार्थ, व्यक्ति इ॰कांच्या) मागच्या बाजूनें; पाठीकडून. 'माझ्या पाठीमागून विस्तव नेऊं नकोस.' २ (एखादी गोष्ट, क्रिया इ॰काच्या) नंतर; पश्चात्. 'बाप मेल्यावर पाठीमागून त्यानें पैसा मिळविला.' ३ (एखाद्याच्या) गैरहजेरींत मागें. 'हा पाठीमागून शिव्या देतो.' [स. पश्चात्; प्रा. पच्छा; पं. पिच्छे; दिं. पीछे, पाछे; गु. पाछुं] पाठीमागें- क्रिवि. १ (एखाद्यावर) अवलंबून; आश्रयाखाली 'त्याच्या पाठीमागें मोठा परिवार आहे.' २ (एखाद्याच्या) पश्चात्, मरणा- नंतर. 'त्यास माझ्या पाठी मागें राज्यावर बसविण्याचा अधि- कार मिळें.' -मसाप २.३. ३ (एखादी क्रिया, गोष्ट इ॰कांच्या) नंतर. ४ गैरहजेरींत; परोक्ष; समक्ष नव्हे अशा रीतीनें. म्ह॰ १ आपली पाठ आपणांस दिसत नाहीं = आपल्या अगदीं सान्नि- ध्यांत घडणाऱ्या पण आपणांस माहीत न पडणाऱ्या गोष्टीस- उद्देशून योजावयाची म्हण. २ पाठीवर मारावें पण पोटावर मारूं नये. = एखाद्यास त्याच्या अपराधाबद्दल देहदंड खुशाल करावा पण त्याच्या निर्वाहाचीं साधनें कमी, नाहींशीं करूं नयेत. सामाशब्द- ॰कांब-स्त्री. बांबूच्या पाठीची, बाहेरील बाजूची काढलेली साल, कांबीट. याच्या उलट पोटकांब = आंतील बाजूची काढलेली कांबीट. [पाठ + कांब] ॰कुळी-कुळीस-कोळी- कोळीस, पाठगुळी-गुळीस, पाठंगुळी, पाठंगुळीस- क्रिवि. (एखाद्याच्या) पाठीवर. (क्रि॰ घेणें; मारणें; आणणें; बसणें). [पाठ] ॰कोरा-वि. एकाच बाजूस लिहिल्यानें दुसऱ्या बाजूस कोरा असलेला (कागद). ॰कोरें-न. एका बाजूस न लिहिलेला कागद. ॰गा-वि. पाठीवर स्वारी, ओझें नेण्यास शिकविलेला (घोडा, बैल). (क्रि॰ करणें; होणें). [पाठ] म्ह॰ शेट शहाणे आणि बैल पाठगे ॰गुली-क्रिवि. (ना) पाठकुळी पहा. ॰जाळ-पु. पाठच्या भावंडाचें मरण इ॰ अनिष्ट गोष्टीचा शोक. [पाठ + जाळ] म्ह॰ पाठजाळ पुरवेल पण पोटजाळ पुरवत नाहीं = पाठच्या भावंडाच्या मृत्यूबद्दलच्या शोकापेक्षां पुत्रशोक अधिक भयंकर असतो. ॰तगड- न. (सोनारी धंदा) (सोनें इ॰ धातूच्या) पत्र्याच्या दागिन्यांतील अथवा, पेटी इ॰ सारख्या दागिन्याच्या मागील, तळचा, दृष्टीस न पडणारा भाग. [पाठ + तगड = तकट, पत्रा] ॰थोपटणी-स्त्री. एखाद्यास उत्तेजन देण्याकरितां त्याची पाठ थोपटण्याची क्रिया; शाबासकी; वाहवा. 'कारण युरोपियन कामदारांच्या ह्या पाठ- थोपटणीनें ते फुशारून जाऊन आपलें दोषार्ह वर्तन पूर्ववत् कायम ठेवतील हें सांगावयास नको.' -टि १.१.४६१. [पाठ + थोपटणें] ॰नळ-पुअव. १ पाठीच्या कण्याच्या दोन्ही बाजूंस असलेले कटि प्रदेशाचे दोन नळाकृति स्नायू. याच्या उलट पोटनळ. २ (ल.) बराच वेळ एकाच स्थितींत बसण्यानें, वातादि विकारानें पोट फुगल्यामुळें पृष्ठवंशाच्या दोन्ही बाजूंच्या कमरेजवळ असलेल्या स्नायूंस आलेला जडपणा, ताठरपणा; त्यानें होणारी पीडा [पाठ + नळ] ॰निघ्या-वि. आश्रयाकरितां, रक्षणाकरितां आलेला; शरण आलेला. [पाठ + निघणें] ॰पलाणें-न. १ (विवाहसमारंभांत रूढ) वरपक्षाकडून वराच्या सासूस चोळखण आणि लुगडें यांच्या अहे- रास विनोदानें दिलेलें नांव. २ पायघड्या संपून विहीणी घरांत शिरतांना वरमातेस वराच्या सासूनें खणलुगड्यांचा करावयाचा अहेर. [पाठ + पलाणें] ॰पुरावा-पु. सहाय्य; मदत; पाठिंबा. [पाठ + पुरविणें] ॰पुराव्या-वि. मदत करणारा; साहाय्य, पाठिंबा देणारा. [पाठ + पुरावा] ॰पोट-न. पणतींत बोळकें उपडें घालून, तें सुतानें बांधून मकरसंक्रांतीच्या दिवशीं स्त्रिया परस्परांस देतात तें वाण. -क्रिवि. दोन्ही बाजूंनी, पृष्ठांवर (लिहिलेला, वाचलेला कागद इ॰). [पाठ + पोट] ॰पोटीं-क्रिवि. समोरासमोर. 'जैसी उदया आणिली गोष्टी । तैसी दाखवा प्रत्यक्षदृष्टी । सूर्य जयद्रथ पाठपोटीं । मिरवा महाराजा ।' -नव १२.८९. [पाठ + पोट] ॰फळी-स्त्री. झाड तोडल्यानंतर त्याचे ओंडे सारखे व चौकोनी करण्यासाठीं त्यांच्या बाहेरील चारी बाजूंनीं काढलेली ओबड- धोबड फळ्यांपैकीं प्रत्येक. [पाठ + फळी] ॰बंद-पु. बैलाला, घोड्याला गाडीला जोडण्याचा बंद, पट्टा. -राको. [पाठ + बंद = पट्टा] ॰बळ-न. इष्टमित्र, भाऊबंद इ॰कांची (एखाद्या कार्यास होणारी) मदत, साहाय्य. [पठ + बळ = शक्ती.] ॰बीळ-बेळ- न. (राजा.) बांबूची बाहेरील बाजूची काढलेली कांबटी, चिपाटी; पाठकांब पहा. [पाठ + बीळ = पाटी इ॰ विणण्याची बांबूची चिपाटी.] ॰मोड-स्त्री. पाठीस कळ येईल अशा तऱ्हेचें (लिहिणें, ओझे वाहणें, खणणें इ॰सारखें) कष्टाचें, परिश्रमाचें काम. [पाठ + मोडणें] ॰मोरा-वि. १ पाठ फिरविलेला; (एखाद्या वस्तूकडे) पाठ करून असलेला. २ (ल.) विमुख; पराङ्मुख; विरुद्ध; उलट झालेला; वक्रदृष्टीनें पाहणार. 'माझें अदृष्ट पाठमोरें देख ।' -ह २९.१७७. 'ईश्वर होता पाठमोरा । नसतींच विघ्नें येतीं घरां ।' -क्रिवि. पाठीकडून; पाठीच्या बाजूनें. [पाठ + मोहरा] ॰राखण- राखणा-राख्या-स्त्रीपु. १ लग्नानंतर नव्यानेंच मुलगी सासरीं जातेवेळीं तिला सोबत म्हणून जाणारें माहेरचें माणूस. २ दिवाळ सणाकरितां जांवई सासुरवाडीस जातेवेळीं त्याच्याबरोबर जाणारें माणूस. ३ साहाय्यकर्ता; मदत करणारा; पाठीराखा; वाली. [पाठ + राखणें] ॰रिगा(घा)वा-पु. (कु.) साहाय्य; पाठबळ. [पाठ + रिघणें] ॰रिघ्या-वि. रक्षणाकरितां आश्रयाची याचना करणारा; शरण गेलेला. [पाठ + रिघणें] ॰लग-पु. (प्रा.) सान्निध्यांत, चिकटून (विद्यादि साधनाकरितां शिष्यानें गुरूजवळ इ॰सारखें) राहणें. 'तूं त्याचा पाठलाग सोडूं नको म्हणजे बरें होईल.' [पाठ + लग] ॰लाग-पु. १ (एखाद्यास पकडण्याकरितां त्याच्या) पाठोपाठ जाणें; पिच्छा पुरविणें; पाठपुरावा. २ तपास; छडा. ॰वटीं-डीं-क्रिवि. (राजा.) (एखादें कार्य आरंभिलें जात असतांना, केलें जात असतांना) पाठपुराव्यास; पाठबळ देण्यास; मागे; पाठीस (असणें). [पाठ] ॰वशास-क्रिवि. पाठीमागें -राको. ॰वळ-न. १ स्वारी वहाण्यासाठीं शिकवून तयार केलेलें जनावर. २ ओझ्याचें जनावर (विशेषतः घोडा). ३ (ल.) कोणतेंहि काम मुकाट्यानें करणारा धट्टाकट्टा किंवा धिम्मा मनुष्य. ४ (ल.) नेहमीं थट्टेचा विषय बनणारा सोशिक मनुष्य. ५ (ल.) गलेलठ्ठ स्त्री. ६ (ल.) रखेली; राख. [पाठ + वळणें] म्ह॰ शेट शाहणा आणि बैल पाठवळ. ॰वळण-न. नवरा मुलगा आपल्या सासूस लुगडें चोळी देतो त्याला विनोदानें म्हणतात. -थोमारो २.३५७. ॰वाड-स्त्री. मदत; पाठपुरावा. [पाठ] ॰शिंगी-गा-ग्या-वि. ज्याचीं शिंगें मागें, पाठीकडे वळलेलीं आहेत असें (जनावर). [पाठ + शिंग] ॰शील-न. (कों.) नारळावरील काथ्याच्या आच्छादनावरील साल, त्वचा; नारळाच्या चोडाची साल. [पाठ + साल] ॰सरीं-क्रिवि. मागच्या बाजूस. पाठाण-न. (को.) १ पाठ; पाठीवर मारतांना किंवा तिच्यावरील फोड इ॰ दुखतांना तिरस्कारानें म्हणतात. 'माझे पाठाणांत कळ आली.' -रोज्यु ९४. २ (राजा.) चोळीचा पाठीचा तुकडा. [पाठ] पाठावळ-ळू-स्त्री. (कों.) घराचें आढें. 'आज घराची पाठावळ बसवावयाची आहे.' [पाठ + वळ प्रत्यय] पाठाळ-न. पाठीवरून ओझें, मनुष्य वाहून नेणारें बैल, घोडा इ॰ जनावर; पाठवळ. 'जो जैसें काम सांगत । तितुकें करी वैष्णव- भक्त । चारा पाणी आणूनि देत । पाठाळे बांधीत निजांगें ।' 'कोस- पर्यंत गिल्चे यांनीं पाठलाग केला, परंतु पाठाळ सक्त शीर (?) होतें म्हणून तशांतून (पार्वतीबाई) निभाऊन गेली.' -भाब १५४. (नवी प्रत). -वि. १ मोठ्या, रुंद पाठीचें (जनावर). २ चांगल्या पाठीचा (घोडा). ३ ओझीं वाहण्याच्या उपयोगाचा (घोडा इ॰ जनावर). [पाठ] पाठीमागून-क्रिवि. नंतर; पश्चात्. पाठुं(ठों)गळीं- क्रिवि. पाठीवर. पाठकुळी पहा. [पाठ] पाठून-क्रिवि. पाठीमागून पहा. पाठेळ-न. ओझ्याचें जनावर; पाठवळ. 'पाठेळ करितां न साहावे वारा । साहेलिया ढोरा गोणी चाले ।' -तुगा २७९३. पाठोपाठ-ठी-ठीं-क्रिवि. १ लागलीच; मागोमाग. २ पाठीमागें; लागोपाठ. 'देव भोळा धांवे भक्तापाठोपाठीं ।' -तुगा १३. [पाठ द्वि.] पाठोवाटा-टीं-ठीं-क्रिवि. १ पाठोपाठ; मागेंमागें; पाठीमागें. 'देखौनि श्रीमूर्ति उघडी । ब्रह्मविद्या डोळे मोडी । मुक्ति धांवे उघडी । पाठोंवाठीं ।' -शिशु ३७२. 'धांवे योषितांचे पाठो- वाटी ।' -एभा ८.१६४. २ वरचेवर; वारंवार; एकामागून एक. 'कां पाठोवाटीं पुटें । भांगारा खारु देणें घटे ।' -ज्ञा १८.१५७. [पाठ द्वि.] पाठोशीं-क्रिवि. पाठीमागें. [पाठ] पाठ्याळ- न. पाठवळ अर्थ १ व २ पहा. [पाठ]

दाते शब्दकोश