स्त्री. बाबद. 'बाजेखर्च कागद वाहा व रोशनाई वगैरे खर्च.' -वाडबाबा ३.३२०. [फा.]

वाहटळ, वाहडणें इ॰ पहा.

वि. प्रवेश मिळालेला; सन्मुख; समोर; सामोरें; दरबारप्रविष्ट; पेशीमध्यें असलेला; दरबारीं हजर. 'खोजे आबदूल वाहा दरबान बारेयाब जाले.' 'सम- सामुदौला बारेयाब ज़ाले' -पेद ८.१२३. 'मीरमुक्तदाखान व मुस्तेदखान बारेयाब जाले. ' -पेद २५.१७५. बार्याब पहा.

गांठचा gāṇṭhacā a Of one's own purse (knotted or fastened bag); of one's own money-fund or property. Pr. खोटा तरीं गां0 वेडा तरीं पोटचा. गां0 वाहणें To spend out of one's own stock or fund. Pr. जामीन राहा आणि गांठचें वाहा. Proverbs xi. 15.

स्त्री. दगड, तुळ्या इ॰ जड सामान वाहा- वयाचा भक्कम गाडा.

सना. १ मला; मजला. 'त्याचें मज मृषा गमे हनन ।' -मोकर्ण ६.४. २ माझ्या. 'मजवर आपला अनंत उपकार आहेत.' [सं. अहं] म्ह॰ (व.) मज पहा फूल वाहा, घर पाहा हगून जा. = स्वतःपुरताच स्वच्छपणा. मजपें-माझ्याकडे. 'मजपें दुजें आलें तें देव जाणे वो ।' -तुगा १४१.

उक्रि. १ उचलून नेणें; एका जागेवरून उचलून दुसऱ्याजागीं नेऊन ठेवणें. 'वाहतिये वेळें जड । शिदोरी जैसी ।' -ज्ञा १८.१८५. -एभा ३.८७. 'शीतलजल कलश शीघ्र वाहोन ।' -मोभीष्म १२.४. २ भार सहन करणें, सोसणें; आधार देणें; आश्रय देणें. 'गेल्या पळोनि गायी पृष्ठावरि पुच्छभार वाहोनी ।' -मोविराट ४.८८. ३ मनांत बाळगणें; धरणें. 'परी ते चाड एकी जरी वाहे ।' -ज्ञा ४.१९५. 'वाहतसे हृदयाब्जीं अत्युत्सुक मीं' -मोसंभा २.३२. 'मरे येक त्याचा दुजा शोक वाहे ।' -राम १७. ४ चालू ठेवणें; पुढें चालविणें (व्यवहार, धंदा वगैरे). ५ अर्पण करणें; पूजेमध्यें देणें ठेवणें. 'उडवी किरीट विधिनें जें निर्मुनि यासी वाहिलें होतें ।' -मोकर्ण ४७.७६. 'वाहुनि मस्तक चतणीं ।' -मोअनु ४.५५. ६ (शपथ) घेणें. ७ देऊन टाकणें; स्वत्वनिवृत्ति करणें; टाकून देणें; सोडून देणें; त्याग करणें. ८ काढून देणें; पुढें करणें; स्वतःजवळचे देणें. 'जामीन रहा आणि गाठेचें वाहा.' ९ चढविणें; बसविणें; सज्ज करणें (धनुष्यास गुण वगैरे). 'कैकेयांचीं चापें खंडूनी...अन्य धनुष्यें वाहुनीं ते ।' -मोकर्ण ९.८. 'जो या धनुष्या वाहील गुण ।' -रावि ७.५४. १० (जमीन) कसणें; लागवडीस आणणें; पेरणें; मशागत करणें. 'काय जाहालें न वाहता भुई पेरिजे ।' -ज्ञा ११.१६२. ११ धारण करणें; नेसणें; वापरणें. 'वाहे वल्कल जटा ।' -मोरामायणें २३. 'हे विपरिताक्षित असतीसी नवनवा गुणा वाहे ।' -मोमंभा १.७३. १२ चालविणें; उपयोग करणें. 'जेती घाणे वाहती ।' -पाटण शिलालेख. १३ हल्ला करणें; चाल करणें. 'मग तेणे विक्रमसेनु प्रौढवर्धनावरि सबळु वाहौनु आला ।' -पंच १.३२. चिंता वाहणें-काळजी वाहणें; अस्वस्थता बाळगणें. वाहणें- अक्रि. १ वारा, पाणी हलणें; एका जागेवरून दुसऱ्या जागीं जाणें; सरकणें; पुढें जाणें; गतिमान असणें (सैन्य, पशूंची, गाड्यांची रांग वगैरे). 'वाहे हिममंद सुगंध पवन.' -मोभीष्म ११.८७. २ (नाक, व्रण, गळतें भांडें यांतून) पाणी, पू वगैरे बाहेर बाहेर येणें; स्त्रवणें; पाझरणें; गळणें; ठिबकणें. ३ एका दिशेनें जाणें; लांबवर पसरणें; रांगेनें असणें (रस्ता, किनारा, डोंगराची रांग). 'परमार्गु वाहाती सदैवें । जेआंलागीं ।' -ऋ १००.४ चालू असणें; गति- मान असणें; कार्य करीत राहणें (यंत्र, हत्यार; साधन). ५ तीक्ष्ण असणें; उपयोग होण्याच्या स्थितींत असणें; धार असणें (शस्त्र, हत्यार वगैरे). ६ प्राप्त होणें; चालू असणें. 'रुपयाचें दीड शेर पाणी अशी कठिण वेळा वाहली' -ऐपो २२५. [सं. वह्] वाहता झरा-री-पुस्त्री. जिवंत झरा; ज्यांतून नेहमीं पाणी वाहात असतें असा झरा, प्रवाह. २ चालू प्रवाह, वर्षाव (देणगी, खर्च वगैरेचा); चांलू पुरवठा; रेलचेल; चंगाळी. वाहतवणा-पु. रानांतून चालणारा; प्रवासी. 'आणि जन्मशतांचा वाहतवणा ।' -ज्ञा ७.१२९. वाहत वाटोळें-न. १ जुजवी किंवा तात्पुरती व्यवस्था, दुरुस्ती, उपाययोजना; मिटवामिटव (वाद, भांडण, रोग यासंबंधी कामचलाऊ योजना). २ आरंभ; सुरुवात; चालू हो्ण्याची क्रिया (काम, धंदा वगैरेची). ३ सत्यानाश; पूर्ण नाश; फन्ना; वाटोळें (धंदा, कार्य, व्यवहार, सल्ला वगैरेचा). वाहता- वि. १ मोकळेपणानें वावरणारे, हलणारें, फिरणारें, वागणारें; तीक्ष्ण धारेचें; कुशाग्र (शस्त्र, बुद्धि वगैरे). उदा॰ वाहती कुऱ्हाड. २ चालू; कार्य करीत असलेलें; चालतें; सुरू (काम, धंदा, व्यवहार, कारखाना वगैरे). वाहती घाणा-पु. चालू असलेला, उपयोगांत असलेला तेलाचा घाणा. वाहता झरा, वाहती झरी-वाहत- झरा पहा. वाहता रस्ता-पु. रहदारीचा रस्ता. वाहती- स्त्री. १ प्रारंभ: सुरुवात. २ चाल; वहिवाट; शिरस्ता; प्रघात. वाहतीकूस-स्त्री. गर्भधारणा करण्यास योग्य अशी स्त्रीची अवस्था; मुलें व्हावयास लागण्याची अवस्था. 'एकदां वाहती- कूस झाली म्हणजे वाटेल तितकीं मुलें होतील.' 'पावसाची वाह- तीकूस झाली.' = पावसाळा सुरू झाला. वाहतीगंगा-स्त्री. अनुकूल परिस्थिति; चालू काम; भरभराटलेला धंदा; सुकाळ; चंगळ; संपन्नता. (क्रि॰ चालणें; होणें.) वाहत्यागंगेंत हात धुवून घेणें- अनुकूल काल असेल तों आपलें कार्य साधून घेणें. वाहती धारा- १ तीक्ष्ण पाजळलेली धार (हत्याराची); याच्याउलट पडती धार. २ वाहत असलेला, चालू असलेला पाण्याचा प्रवाह (नदी, ओढा वगैरेचा); पाणी, रस वगैरेचा पडता प्रवाह, झोत. ३ (ल.) धंद्याची, कामाची चलती, भरभराट, घाई, धुमश्चक्री. उदा॰ लढाईची-धर्माची-वादाची-वाहती धार. वाहती वाट-स्त्री. १ रहदारीचा रस्ता; मेकळा, बंद न केलेला रस्ता; चालू रस्ता. २ मुलें होत असलेला स्त्रीचा गर्भाशय, कूस. ३ (ल.) सुरवात; आरंभ; ओनामा (धंदा, व्यवहार इत्यादीचा). वाहतु(तू)क- स्त्री. रहदारी; येजा; वापर; नेआण. -पु. वाहणारा; लाकडाची नेआण करणारा. -नस्त्री. वाहतुकीची मजुरी. वाहतुरा-वि. वाहती; तीक्ष्ण (शस्त्राची धार). वाहतें-वि. चालू; तीक्ष्ण; धारेचें; उपयोगांत असलेलें (शस्त्र वगैरे). वाहतें नांव-न. चालू, व्यावहारिक नांव.

वाहणें vāhaṇēṃ v c (वाह or वह S) To convey; to transport by drawing or bearing; to carry or bear generally. 2 To bear up; to sustain, maintain, support, uphold. Ex. वाहिलें जरीं तुम्ही देवा॥ काय भय काळाचें॥; शेष पृथ्वीतें आपल्या मस्तकावर वाहतो; प्रधान राज्यभार वाहतो. 3 fig. To bear or cherish in the mind or spirit. Ex. तू इतका कां अभिमान वाहतोस? 4 To prosecute or pursue (a business as a means of subsistence); to carry on or drive (any occupation). Ex. त्यानें तें पहिलें स्वकर्म वा- हिलें ॥ तिरींच आरंभिलें ॥ Used of the elephant which, although just washed, will, even at the river's bank, follow his accustomed occupation (viz. that of dusting himself). Also to use and apply; to employ and regulate or direct (animals, carts, ships) in this seeking of a subsistence. 5 To offer in worship; to lay, set, or present (offerings). 6 To take or make (an oath or adjuration). 7 To dedicate or devote unto. Hence To give up; renouncing or relinquishing all claim or right over, all profession of or pretension to, all affection, intention, or purpose to or towards. 8 To give out, hand over, pay. Pr. जामीन राहा आणि गांठचें वाहा. 9 To fix (a bowstring). Ex. ऐसिया चापा उचलोन ॥ जो राजेंद्र वाहिला गुण ॥; also क्षण न लागता वाहिला गुण ॥ वोढी वोढिला (pulled a pull) आकर्ण ॥. चिंता वाहणें g. of o. To entertain or bear a care for.

न. १ रथ, गाडी, इ॰चें चाक; कुंभाराचें चाक. 'मग भवंडीचें दंडे । भ्रमे चक्र ।' -ज्ञा १८.३१०. २ चाकासारखें एक आयुध; विशेषतः विष्णूचें सुदर्शन चक्र. 'कैसें चक्र हन गोविंदा । सौभ्यतेजें मिरवे ।' -ज्ञा ११.६०४. ३ एक खेळणें; चक्री; चकीर; चक्कर. ४ बोटावरच्या वर्तुलाकार रेषा; या शुभ गणतात (याच्या उलट शंखाकृति रेषा अशुभ समजतात). ५ सैन्य; सेनासमूह; जथा; जमाव. 'स्वचक्र, परचक्र.' 'पालाणिजे त्वरित चक्र अशा रवा हो !' -वामन, विराट ५.११. ६ राष्ट्र; देश; भू- प्रदेश; प्रांत; जिल्हा. ७ (संकेत) वडे (खाद्य पदार्थ). ८ (विणकाम) मागाच्या कपाळकाठीच्या शेवटाला अडकविलेलीं दोन चाकें; अथवा कपाळकाठी किंवा ढेकणी यांच्या ऐवजीं ज्या चाकाचा उपयोग करतात तें. नकशीच्या कामाच्या दोर्‍या-कठांचा चाळा आहे असें लांकडी चाक; ज्यावर सूत गुंडाळतात तें चाक (रीळ). ९ चक्राकार सैन्यरचना; व्यूह. 'चक्रव्यूह.' १० पाण्याचा भोंवरा; आवर्त. ११ भविष्यकथनासाठीं किंवा जातक वर्तविण्याकरितां काढलेली आकृति; कुंडली. १२ (शारीरशास्त्रांत) शरीराचे विभाग; प्राणस्थानें प्रत्येकी एकंदर सहा आहेत; आधार-लिंग-नाभि-हृत्-कंठ-भू-चक्र. षट्चक्रभेद पहा. 'येक सांगती अष्टांग योग । नाना चक्रें ।' -दा ५.४. २४. १३ संवत्सरांचें मंडल, राहाटी, आवृत्ति. १४ (ज्यो.) मंडल; वर्तुल, राशिचक्र; ज्योतिषचक्र. १५ (कुण.) संकट; गोंधळ; घोंटाळा; कोडे; फास. (क्रि॰ चक्रांत घालणें-येणें = फसणें.) १६ (सामा.) मंडलाकार भ्रमण करणारा, खालचा वर-वरचा खालीं होणारा रहाटगाडग्या- प्रमाणें फिरणारा पदार्थ, वस्तु, स्थिति. 'वायुचक्र.' 'संसारचक्र.' १७ राज्यक्रांति. १८ (शाप.) पेशी; पिंड, (इं.) सेल. १९ योगमार्गांत कल्पिलेलें एक चक्र. हीं चक्रें सहा जाहेत. मूलाधार; स्वाधिष्ठान; मणिपूर; अनाहत, विशुद्ध; सहस्त्रार. 'ऊर्ध्व तळौतें खाचें । तया खेवामाजि चक्रांचे । पदर उरती ।' -ज्ञा ६.२३७. २० चक्रवाक पक्षी. 'चक्रापरीच सजलों असतां फिराया ।' -र १७. [सं.] सामाशब्द- ॰गति-स्त्री. वर्तुळाकार (आपल्या भोंवतालीं व पातळींत) गति; चक्रावर्त व गरगर फिरणें. 'नित्य जे उदयास्त होतात ते चक्रगतीनें आणि ग्रहांस राश्यंतर होतें हें स्वगतीनें.' [सं.] ॰चाळ-वि. चमत्कार करणारा; लीलानाटकी. 'तुका म्हणे चक्रचाळें । वेड बळें लाविलें ।' -तुगा २१२४. 'स्वर्ग माळा अंगीं लेईला सुढाळ । कान्हो चक्रचाळ पंढरीचा ।' -निगा ११९. [चक्र + चाळणें] ॰दंड-पु. एक व्यायामपद्धति. दोन्ही हातांचे तळवे जमिनीवर टेकून ते स्थिर ठेवून पायांनीं वर्तुलाकृति फिरणें-व्यायाम मासिक ४.१९२३. चकरदंड पहा. ॰धर-पु. १ सुदर्शन चक्र धारण करणारा; विष्णु. २ महानुभाव पंथांतील प्रमुख महात्मा. [सं. चक्र + धर] ॰नेमीक्रम-पु. फिरणार्‍या चाकाच्या धांवेचा वरचा भाग खालीं व खालचा भाग वर जातो व पुनः वर खालीं होतो याप्रमाणें परिस्थिति बदलणारा क्रम; उच्च- नीच स्थित्यंतरें; जगाची चांगल्या दिवसांमागून वाईट, नंतर पुन्हां चांगले दिवस अशी रहाटी. [चक्र + नेमि = परीघ + क्रम] ॰पाणी-पु. सुदर्शनचक्र धारण करणारा विष्णु; चक्रधर. 'मनुज तनुज जैसा भूतळीं चक्रपाणी ।' -वामन रुक्मिणीपत्रिका १५. [सं.] ॰पाळणा-पु. यात्रेच्या, जत्रेच्या प्रसंगी टांगलेलें फिरते पाळणे. २ गोलाकार फिरणारा पाळणा, झोला. ॰पाळ-पु. १ प्रांताचा मुभेदार. २ चक्ररक्षक; रथी युद्ध करीत असतां रथाच्या चाकांचें रक्षण व योग्य गतिमध्यें चलन यावर देखरेख करणारा योद्धा. 'कीं दों पार्श्वीं दोघे भीमार्जुन चक्रपाळ जेविं रवी ।' -मोभीष्म ११.५१. [सं. चक्रपाल] ॰भेंड-डी-स्त्री. एक झाड, याचें फळ चक्राकार असतें. चक्करभेंडी पहा. ॰पूजा- स्त्री. चक्राची पूजा करण्याचा खानदेशांतील कुलाचार. ॰भेद-पु. युक्ति; हिकमत; डावपेंच; छक्केपंजे; युक्तिप्रयुक्ति; कावा. [सं. चक्र + भेद; शकटभेद याचा प्रतिशब्द] ॰मंडल(करण)-न. (नृत्य,) ओणवें होऊन गुडघ्याच्या आंतील बाजूनें दोन्ही हातांनीं पायांस विळखा घालणें. [सं.] ॰रक्षक-पु. चक्रपाल पहा. ॰वत्-क्रिवि. चक्रप्रमाणें-सारखा; वर्तुलाकार; गरगर; चक्रा- कार. 'पायीं धरोनि अवलीळा । तारक चक्रवत् भोवंडिला ।' [सं.] ॰वर्तीं-र्त्ती-पु. चक्राचा अधिपति; एका समुद्रापासून दुसर्‍या समुद्रापर्यंत असलेल्या पृथ्वीचा राजा; समुद्रवलयांकित पृथ्वीचा राजा; सार्वभौम राजा; बादशहा. 'जे चैतन्यचक्रव- र्तींची शोभा । जिया विश्वबिजाचिया कोंभा ।' -ज्ञा ६.२७२. 'पुढें पुढें राघव चक्रवर्ती । संगें प्रिया मानसतापहर्ती ।' -मुरामा [सं.] ॰वर्तिंनी-स्त्री. बादशाहीण; सार्वभौमराज्ञी. 'चक्र- वर्तिंनी श्री महाराणी व्हिक्टोरिया यांस आमची... अशी प्रार्थना आहे कीं.' -टि १.६६७. [सं.] ॰वर्तीघोडा-पु. घोड्याचा एक प्रकार. याच्या नाकाच्या मध्यभागीं भोंवरा असतो. -अश्वप १.२५. ॰वाक-पु. एक पक्षी. यांमध्यें दिवसां नरमादीचें संमीलन व रात्रीं वियोग होतो असा कविसंकेत. 'तया चक्रवाकांचें मिथुन । सामरस्याचें समाधान ।' -ज्ञा १८.८ ॰वाक घोडा- पु. घोड्याचा एक प्रकार. सर्व अंग पिवळें, चारी पाय पांढरें व डोळे श्वेतरंगाचे असा घोडा. -अश्वप १.२५. [सं.] ॰वाट- स्त्री. रथाच्या चाकाची चाकारी. 'परसैन्य देखोनि दृष्टिं । वेगें चालिला जगजेठी । घडघडिल्या चक्रवाटी । उठाउठीं पातला ।' -एरुस्व १०.४४ ॰वाटी-स्त्री. वावटळ. (क्रि॰ धडधडणें). 'घडघडीत चक्रवाटी ।' -उषा ८३१. ॰वाढ-॰वाढ व्याज- स्त्रीन. दर वर्षास अथवा ठरविलेल्या मुदतीस व्याजाचा हिशेब करून तें व्याज मुदलांत मिळवितात आणि ती रक्कम (रास) दुसर्‍या वर्षाचे किंवा मुदतीचे व्याजासही मुद्दल धरतात, अशा रीतीनें जें व्याज होतें तें; व्याजाला व्याज आका- रणें. ॰वात-पु. सोसाट्याचा वारा; वावटळ. [सं.] ॰वाल-पु. १ क्षितिज; काळी धार २ पृथ्वीच्या भोंवतीं कल्पिलेली पर्व- तांची ओळ, मंडळ. [सं.] ॰वाल-पु. एक पक्षी. [सं.] ॰वाहा-वि. १ चक्र बाळगणारा. २ चक्रधर; विष्णु (कुंभार); 'चक्र वाहा कां देवेंसी । केंवि कुलाळा करूं सरिसी ।' -ऋ ४७. [सं. चक्र + वह्] ॰वृद्धि-स्त्री. चक्रवाढव्याज पहा. [सं.] ॰वेला-स्त्री. (रूढ) चक्रवेळ. फलज्योतिषशास्त्रांतील एक वेळ, मुहुर्त; यावेळीं आरंभ केलेलें कोणतेंहि कार्य फार दिवस रेंगाळत राहतें. [सं.] ॰व्यूह-विभू-विहू-पु. १ एक विशिष्ट प्रकारची सैन्याची वाटोळी रचना; या सैन्यरचनेंत शत्रूचा प्रवेश होऊं शकत नाहीं. 'चक्रव्यूह गुरु द्रोण ।रचिता झाला अद्भुत ।' -पांप्र ४५.४. २ मोठी मसलत; कपटकारस्थान; कट; संकटाचा डाव रचणें; जाळें पसरणें, फार खोल, भानगडीचा, गुंतागुंतीचा केलेला बेत. 'आंक- ड्याचा भ्रामक चक्रव्यूह रचून अभिमन्यूप्रमाणें बुद्धिमान... नेटिव लोकांचा छल व वध करण्यास लॉर्ड कर्झन यांच्या कारकीर्दींत हिंदुस्थानसरकारनें तयार व्हावें...' -टि २.५२३. [सं. चक्र + व्यूह; म. विभू, विहू = व्यूह] चक्राकार-पु. वर्तुळ, चक्रासारखी आकृति. -वि. वाटोळी; चक्राप्रमाणें गोल. [सं.] ॰कार मासा-पु. एक प्रकारचा मासा; (इं.) स्टार फिश. -प्राणिमो १३६. चक्रांकित, चक्रांगीत, चक्रांगद-पु. १ चक्राकार रेषांचीं वर्तुळें, चिन्हें अस- लेला पांढरा दगड; याची देवांश मानून पूजा करण्यांत येते; हा समुद्रकांठी सांपडतो. 'चक्रांगीत चक्रतीर्थाहुनी । घेऊन येती ।' -दा १९.५. ३. 'सीळा सप्तांकित नवांकित । शालिग्राम शकलें चक्रांकित ।' -दा ४.५.६. २ (थट्टेनें) अंगावर देवीचे वण किंवा इतर कांहीं विद्रूपता असणारा इसम. [सं. चक्र + अंकित] चक्रांत- पु. कट; कारस्थान. 'किल्लेदारसाहेबांच्या विरुद्ध त्यानें चक्रांत केला.' -कोराकि ६१. चक्रावळ-चक्रावाळ-१ चक्रवाढ पहा. चक्रावाळ-२ स्त्री. घोड्याचें एक लक्षण; अंगावर अनेक केसांचें भोंवरे असणें; हें घोड्याचें अशुभ लक्षण मानितात. [सं. चक्र + आवलि] चक्रावळ-स्त्री. घोड्याचा एक रोग. -अश्वप २.२५८.